Dê Bách Thảo không phải giống bản địa lâu đời như dê cỏ, nhưng cũng không phải giống ngoại nhập: nó hình thành ngay ở Việt Nam qua quá trình lai giữa dê cỏ với các giống dê nhập từ thời Pháp thuộc, rồi được nuôi, chọn lọc trong nước nhiều thập kỷ đến mức được coi là một giống dê địa phương. Dấu hiệu dễ nhận nhất là lông đen, hai sọc trắng chạy dọc hai bên mặt, tai to dài rủ xuống, thân cao chân dài hơn dê cỏ.
Cái tên "Bách Thảo" gợi về Vườn Bách Thảo ở Hà Nội, nơi theo các tài liệu chăn nuôi thì đàn dê này từng được nuôi giữ thời kỳ đầu. Ngày nay, dê Bách Thảo được nuôi nhiều nhất ở vùng khô hạn Nam Trung Bộ, đặc biệt là vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà). Bài này giải thích nguồn gốc giống, đặc điểm chuẩn, chỗ khác với dê cỏ và dê lai mới, và vì sao một giống hình thành từ lai vẫn đáng được giữ thuần.
Một giống hình thành từ lai: hiểu thế nào cho đúng
Nhiều người nghĩ giống quý thì phải là giống "gốc" từ ngàn xưa, còn giống có nguồn gốc lai thì không đáng giữ. Cách nghĩ này không đúng với chăn nuôi. Rất nhiều giống vật nuôi nổi tiếng thế giới hình thành từ lai rồi được chọn lọc, cố định qua nhiều thế hệ đến khi đàn con giống bố mẹ một cách ổn định.
Dê Bách Thảo đi theo con đường đó. Theo các tài liệu chăn nuôi trong nước, thời Pháp thuộc có những dê nhập từ Ấn Độ và châu Âu được đưa vào và lai với dê cỏ. Đàn lai được nuôi tiếp, giao phối với nhau, chọn những con phù hợp, qua thời gian dài trở thành một quần thể có đặc điểm khá đồng nhất. Chi tiết chính xác những giống nào tham gia và tỷ lệ máu ra sao vẫn còn được ghi khác nhau giữa các nguồn, nên trang này chỉ nêu ở mức nguyên lý.
Điểm then chốt là dê Bách Thảo đã sống ở Việt Nam đủ lâu để thích nghi với khí hậu, thức ăn và cách nuôi trong nước. Nó chịu nóng, chịu khô tốt, ăn được nhiều loại lá cây bụi, đồng thời to hơn và cho sữa nhiều hơn dê cỏ. Vì vậy nhiều tài liệu xếp nó vào nhóm giống dê địa phương, phân biệt với các giống ngoại nhập gần đây như Boer, Saanen, Alpine.
Với người giữ giống, hiểu đúng nguồn gốc giúp tránh hai sai lầm: coi dê Bách Thảo là "dê ngoại" rồi lai thoải mái với giống khác, hoặc coi nó là "giống cổ" rồi rao bán với những câu chuyện không có thật.
Đặc điểm chuẩn của dê Bách Thảo
Lông đen là chủ đạo. Phần lớn dê Bách Thảo có lông đen tuyền, ngắn, bóng. Một số con có màu nâu sẫm. Lông nhiều màu loang lổ như dê cỏ không phải đặc điểm của dê Bách Thảo thuần.
Hai sọc trắng dọc mặt. Đây là dấu hiệu nhận dạng nổi tiếng nhất: hai vệt lông trắng chạy dọc hai bên mặt, từ vùng trên mắt xuống mõm. Nhiều con còn có vệt trắng ở vành tai, dưới bụng hoặc phía dưới chân.
Tai to, dài, rủ. Tai dê Bách Thảo to bản, dài, rủ xuống hai bên má, khác hẳn tai nhỏ dựng của dê cỏ. Đây là dấu ấn của máu dê Ấn Độ trong lịch sử giống.
Thân cao, chân dài. So với dê cỏ, dê Bách Thảo cao và dài hơn hẳn, dáng thanh. Đứng cạnh dê cỏ, nó trông như một con dê "khác loài".
Sống mũi hơi gồ. Nhìn nghiêng, sống mũi hơi cong gồ, không gồ mạnh như dê Boer.
Bầu vú phát triển. Dê cái có bầu vú to hơn dê cỏ, núm vú dài hơn, phù hợp với vai trò giống kiêm dụng sữa và thịt.
Sừng có hoặc không. Trong đàn có cả con có sừng và con không sừng. Sừng không phải tiêu chí phân biệt giống.
Dê Bách Thảo, dê cỏ và dê lai Boer khác nhau ở đâu
Bảng tập trung vào những điểm giúp tách dê Bách Thảo thuần ra khỏi các loại dê hay bị nhầm. Khối lượng và sản lượng sữa không ghi cụ thể vì phụ thuộc mạnh vào cách nuôi.
| Điểm | Dê Bách Thảo | Dê cỏ | Dê lai Boer |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Hình thành ở Việt Nam từ lai, đã ổn định lâu đời | Bản địa lâu đời | Lai gần đây với giống thịt nhập |
| Màu lông | Đen, hai sọc trắng dọc mặt | Nhiều màu, không cố định | Thường đầu nâu đỏ, thân trắng hoặc loang |
| Tai | To, dài, rủ | Nhỏ, dựng | To, rủ |
| Dáng | Cao, thanh, chân dài | Nhỏ, thấp | Thân dày, mông nở |
| Hướng sản xuất | Kiêm dụng sữa và thịt | Thịt, chịu kham khổ | Thịt |
| Bầu vú | Phát triển | Nhỏ | Vừa |
Dê lai giữa Bách Thảo và Boer ngày càng phổ biến, thường có thân dày hơn dê Bách Thảo, màu lông pha nâu đỏ, vệt trắng trên mặt mờ hoặc mất. Những con này không còn là dê Bách Thảo thuần.
Dê lai giữa Bách Thảo và dê cỏ thì mang đặc điểm trung gian: tầm vóc vừa, tai dài vừa, hơi rủ, màu lông có thể loang. Ở những vùng nuôi cả hai giống chung bãi, kiểu dê này gặp rất nhiều.
Dê Bách Thảo ở vùng khô hạn Nam Trung Bộ
Vùng Ninh Thuận cũ, nay thuộc tỉnh Khánh Hoà, là nơi dê Bách Thảo được nuôi đông nhất. Khí hậu ở đây nắng nhiều, mưa ít, đất cát và đồi khô với nhiều cây bụi gai. Những điều kiện khó với trâu bò lại hợp với dê: dê đi xa kiếm lá, chịu nắng, uống ít nước.
Chăn dê ở vùng này thường theo đàn, thả ban ngày trên đồi, bãi cát, tối lùa về chuồng. Dê Bách Thảo với đôi chân dài đi được quãng đường xa, với bầu vú phát triển nuôi con tốt. Nhiều hộ nuôi dê Bách Thảo xen với dê cỏ và dê lai, nên ranh giới giữa các giống trong đàn ngày càng mờ.
Ngoài Nam Trung Bộ, dê Bách Thảo cũng được nuôi ở nhiều vùng khác, kể cả miền Bắc, nơi giống này từng được nghiên cứu, nhân giống. Ở miền Bắc, mùa đông ẩm lạnh là thách thức lớn: dê Bách Thảo quen khô nóng, dễ viêm phổi khi chuồng ẩm và gió lùa.
Với người muốn tìm dê Bách Thảo thuần, các đàn ở vùng khô hạn Nam Trung Bộ vẫn là nguồn chính, nhưng cần chọn kỹ từng đàn vì mức pha máu khác nhau nhiều giữa các hộ.
Điều riêng khi nuôi dê Bách Thảo
Phần kỹ thuật nuôi dê chung có ở các trang chăn nuôi. Ở đây chỉ nêu những điểm gắn với đặc điểm của giống.
- Cần chuồng khô và thoáng. Giống quen khô nóng nên rất nhạy với ẩm. Chuồng sàn cao, thoáng, không gió lùa là bắt buộc ở vùng mưa nhiều.
- Chân dài, cần đi lại. Nhốt chặt cả ngày, dê kém ăn, móng dài, dễ què. Có bãi thả hoặc sân vận động sẽ tốt hơn.
- Bầu vú cần để ý. Dê cái cho sữa nhiều hơn dê cỏ, nên khi con chết hoặc cai sữa, bầu vú có thể căng, viêm nếu không được theo dõi. Bầu vú nóng, sưng, đỏ, dê đau khi chạm là lúc gọi thú y.
- Tai rủ dễ bẩn. Đôi tai dài hay quệt đất, bụi gai, dễ trầy xước, có ve. Kiểm tai thường xuyên.
- Tách khỏi dê khác giống trong mùa phối. Đây là việc quan trọng nhất nếu muốn giữ thuần, vì dê đực Boer, dê đực cỏ trong cùng bãi sẽ phối với dê cái Bách Thảo.
Khi dê bỏ ăn, sốt, ho, tiêu chảy, chướng bụng hay đẻ khó, gọi cán bộ thú y. Kỹ thuật phối giống và đỡ đẻ thuộc chuyên mục sinh sản.
Giữ dòng dê Bách Thảo chuẩn
Khi dê lai Boer đang được ưa chuộng vì lớn nhanh, đàn Bách Thảo thuần có nguy cơ bị pha loãng giống như bò vàng trước đây. Một hộ hoặc nhóm hộ muốn giữ dòng chuẩn có thể làm theo các bước sau.
- Chọn dê cái nền có đủ đặc điểm chuẩn: lông đen, sọc trắng mặt rõ, tai to rủ, thân cao, bầu vú cân đối. Xem cả mẹ và chị em của nó.
- Chọn dê đực Bách Thảo chuẩn từ một đàn khác, không họ hàng với đàn cái.
- Không cho dê đực khác giống ở chung bãi trong mùa phối. Nếu thả chung bãi với hộ khác, thống nhất lịch thả hoặc nhốt dê cái động dục.
- Ghi sổ: số hiệu, màu lông, đặc điểm mặt, con mẹ, con bố, ngày đẻ của từng con.
- Loại khỏi đàn giống những dê con lộ đặc điểm lạ như đầu nâu đỏ, mất sọc trắng, tai ngắn dựng.
- Thay dê đực sau vài năm, trước khi con gái của nó đến tuổi phối, để tránh cận huyết.
- Liên hệ trung tâm khuyến nông tỉnh hoặc các đơn vị nghiên cứu về dê, như Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây, để hỏi về nguồn dê đực chuẩn và chương trình giữ giống nếu có.
Nếu bạn định bán dê giống, Luật Chăn nuôi 2018 và các văn bản hướng dẫn có quy định về con giống và cơ sở sản xuất con giống. Bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chuyên ngành.
Những hiểu lầm hay gặp về dê Bách Thảo
"Dê Bách Thảo là dê Ấn Độ." Không đúng. Máu dê Ấn Độ chỉ là một phần trong lịch sử giống, lộ ra ở đôi tai dài rủ. Dê Bách Thảo hình thành và được chọn lọc ở Việt Nam, khác với các giống dê đang nuôi ở Ấn Độ hiện nay.
"Dê đen tai dài nào cũng là Bách Thảo." Không. Dê lai giữa dê cỏ đen với dê tai dài bất kỳ cũng có thể đen và tai dài. Dấu hiệu cần đi kèm là hai sọc trắng dọc mặt rõ nét, thân cao thanh, bầu vú phát triển, và nguồn đàn rõ ràng.
"Dê Bách Thảo không leo núi được." Dê Bách Thảo không leo đá giỏi bằng dê cỏ vì thân cao, nặng hơn, nhưng vẫn là dê và vẫn đi đồi, đi bãi tốt. Ở vùng núi đá dựng đứng thì dê cỏ hợp hơn; ở đồi thấp, bãi cát thì dê Bách Thảo phát huy được.
"Giống lai thì không cần giữ thuần." Một giống đã ổn định qua nhiều thế hệ cần được giữ như mọi giống khác. Nếu để lai tự do, các đặc điểm làm nên dê Bách Thảo như khả năng kiêm dụng sữa, sự thích nghi với khô nóng sẽ mất dần, và không dễ tạo lại.
"Dê Bách Thảo càng to càng tốt." Con quá to so với đàn có khi là dấu hiệu đã pha máu dê thịt nhập. Với người giữ giống, tiêu chí là đúng đặc điểm giống và khoẻ mạnh, không phải to nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là dê Bách Thảo?
Theo các tài liệu chăn nuôi, tên gọi gắn với Vườn Bách Thảo ở Hà Nội, nơi đàn dê này từng được nuôi giữ thời kỳ đầu. Đây là cách đặt tên theo nơi nuôi, không có nghĩa dê ăn "trăm loại cỏ" như một số người vẫn hiểu.
Dê Bách Thảo có phải dê ngoại không?
Không. Dê Bách Thảo hình thành ở Việt Nam từ lai giữa dê cỏ với dê nhập từ lâu, rồi được nuôi và chọn lọc trong nước nhiều thập kỷ. Nó thường được xếp vào nhóm giống dê địa phương, khác với các giống ngoại nhập gần đây như Boer, Saanen.
Dê Bách Thảo cho sữa nhiều không?
Dê Bách Thảo là giống kiêm dụng, cho sữa nhiều hơn dê cỏ rõ rệt, nhưng ít hơn các giống dê sữa chuyên dụng. Sản lượng phụ thuộc mạnh vào thức ăn và cách nuôi, nên trang này không đưa con số cố định.
Làm sao biết dê Bách Thảo đã lai Boer?
Dê lai Boer thường có thân dày, mông nở hơn, đầu hoặc thân có màu nâu đỏ, vệt trắng hai bên mặt mờ hoặc mất, sống mũi gồ mạnh hơn. Cần nhìn nhiều điểm và hỏi về dê bố, dê mẹ trước khi kết luận.
Nuôi dê Bách Thảo ở miền Bắc được không?
Được, nhưng mùa đông ẩm lạnh là thử thách lớn. Giống quen khô nóng nên dễ viêm phổi khi chuồng ẩm và gió lùa. Cần chuồng sàn cao, khô, kín gió vào mùa đông, và theo dõi sức khoẻ kỹ hơn so với ở vùng khô hạn.
Có nên lai dê Bách Thảo với dê Boer không?
Đó là lựa chọn kinh tế của từng hộ. Dê lai thường lớn nhanh hơn nhưng không còn là dê Bách Thảo, và mất dần đặc tính kiêm dụng sữa. Nếu bạn giữ đàn giống Bách Thảo, đừng lai trong đàn giống; có thể tách riêng một nhóm để lai nuôi thịt.