Dê cỏ là giống dê nội lâu đời của Việt Nam: nhỏ con, lông ngắn nhiều màu (đen, nâu, vàng, trắng hoặc loang), tai nhỏ dựng ngang, cả con đực lẫn con cái đều có sừng, con đực có râu. Dê cỏ nổi tiếng chịu kham khổ, ăn được rất nhiều loại lá cây bụi, leo vách đá giỏi. Con dê núi quen thuộc ở các vùng núi đá vôi phần lớn chính là dê cỏ được thả trên núi.
Điểm yếu của dê cỏ là tầm vóc nhỏ và lớn chậm, nên nhiều nơi đã lai với dê Bách Thảo, dê Boer hay các giống dê ngoại khác. Bài này mô tả dê cỏ đúng chuẩn, chỉ ra các dấu hiệu dê đã pha máu lai, và nêu những điều riêng khi muốn giữ một đàn dê cỏ thuần.
Đặc điểm chuẩn của dê cỏ
Tầm vóc nhỏ, chân thấp. Dê cỏ trưởng thành nhỏ hơn hẳn dê lai và dê ngoại; con cái thường chỉ vài chục ký. Thân ngắn, chân ngắn nhưng chắc, móng cứng.
Lông ngắn, nhiều màu. Màu lông rất đa dạng ngay trong một đàn: đen tuyền, nâu, vàng, trắng, hoặc loang các màu. Màu lông không phải tiêu chí để nói dê cỏ thuần hay lai.
Tai nhỏ, dựng hoặc chĩa ngang. Đây là điểm quan trọng nhất. Dê cỏ có tai nhỏ, ngắn, không rủ xuống. Tai to dài, rủ xuống hai bên má là dấu hiệu của máu dê Bách Thảo, dê Ấn Độ hoặc Boer.
Cả đực và cái đều có sừng. Sừng dê cỏ thường ngắn, hướng ra sau, ở con đực to và dài hơn. Sừng ở dê cái nhỏ và ngắn hơn hẳn dê đực, nên khi nhìn vội dễ tưởng là không có.
Con đực có râu, mùi đặc trưng. Dê đực cỏ có chòm râu dưới cằm và mùi hôi đặc trưng vào mùa phối, như hầu hết các giống dê.
Mặt thẳng, mõm nhỏ. Nhìn nghiêng, sống mũi dê cỏ thẳng hoặc hơi lõm. Sống mũi gồ cong rõ (mũi La Mã) thường gặp ở dê có máu Boer hoặc dê Ấn Độ.
Bầu vú nhỏ. Dê cỏ cái cho ít sữa, chỉ đủ nuôi con. Bầu vú to, núm dài là dấu hiệu có máu giống dê sữa.
Dê cỏ đặt cạnh các loại dê hay bị nhầm
Ở chợ, dê cỏ hay bị nhầm hoặc bị gán tên cho các con dê lai. Bảng so sánh các điểm nhìn bằng mắt; cần nhìn nhiều điểm cùng lúc.
| Điểm | Dê cỏ | Dê Bách Thảo | Dê Boer và Boer lai |
|---|---|---|---|
| Tầm vóc | Nhỏ, chân ngắn | Cao, chân dài | To, thân dày, mông nở |
| Tai | Nhỏ, dựng hoặc ngang | To, dài, rủ | To, rủ |
| Màu lông | Nhiều màu, không cố định | Đen, có vệt trắng dọc hai bên mặt | Thân trắng, đầu nâu đỏ (thuần) |
| Sống mũi | Thẳng hoặc hơi lõm | Hơi gồ | Gồ cong rõ |
| Bầu vú | Nhỏ | Khá to, giống kiêm sữa | Vừa |
| Thích nghi | Rất chịu kham khổ, leo đá giỏi | Khá chịu kham khổ | Cần thức ăn tốt hơn |
Dê lai giữa dê cỏ với các giống trên thường mang đặc điểm trung gian: to hơn dê cỏ, tai dài vừa phải hơi rủ. Nếu thấy một con dê "cỏ" có tai hơi rủ, thân dài và cao hơn đàn, khả năng cao nó đã pha máu.
Dê cỏ và dê núi: một giống, hai cách nuôi
"Dê núi" không phải tên giống. Đó là cách gọi dê được thả trên núi đá vôi, nhất là ở vùng núi đá phía Bắc. Phần lớn dê núi là dê cỏ hoặc dê cỏ đã pha máu ít nhiều. Chúng khác dê cỏ nuôi nhốt ở đồng bằng chủ yếu vì cách sống: leo trèo cả ngày, ăn lá cây bụi mọc trên đá, uống nước đọng hoặc nước khe.
Kiểu nuôi trên núi làm con dê săn chắc, nhanh nhẹn, móng cứng. Nhưng xét về di truyền, đó vẫn là dê cỏ. Mang một con dê núi về đồng bằng nuôi nhốt, sau vài đời, đàn dê sẽ giống dê cỏ nuôi nhốt hơn là giống dê núi.
Với người giữ giống, điều này có hai ý nghĩa. Thứ nhất, không cần trả thêm tiền vì tên "dê núi" nếu mục đích là có dê cỏ thuần; hãy xem con dê và nguồn đàn. Thứ hai, những đàn dê thả núi lâu đời ở vùng xa thường là nơi còn giữ được dê cỏ thuần tốt nhất, vì ít tiếp xúc với dê đực lai.
Các bài viết về dê núi như một đặc sản ẩm thực có ở trang khác; ở đây chỉ nói chuyện giống.
Dê cỏ ở những vùng nào
Dê cỏ có mặt gần như khắp cả nước, nhưng đông và giữ được dáng gốc nhiều hơn ở hai kiểu vùng. Kiểu thứ nhất là các vùng núi đá vôi phía Bắc, từ vùng cao Tuyên Quang (Hà Giang cũ), Cao Bằng, Lạng Sơn, xuống Ninh Bình, Thanh Hoá. Ở đây dê được thả núi, ăn lá cây bụi, sống tách biệt với dê lai của đồng bằng.
Kiểu thứ hai là các vùng khô hạn duyên hải Nam Trung Bộ, nhất là vùng Ninh Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà), nơi cỏ thưa, cây bụi gai nhiều, mưa ít. Chăn dê đã gắn với đời sống nhiều cộng đồng ở đây từ lâu. Vùng này cũng là nơi dê Bách Thảo được nuôi nhiều, nên đàn dê cỏ thuần thường nằm ở những thôn xa, ít trao đổi dê đực với nơi khác.
Ở đồng bằng và vùng ven đô, dê cỏ thuần đã hiếm. Phần lớn dê nuôi ở đây là dê lai Bách Thảo, Boer hoặc các giống ngoại khác, nuôi nhốt bằng cỏ trồng và thức ăn bổ sung.
Khi tìm nguồn dê cỏ thuần, hãy ưu tiên những vùng xa, những đàn thả núi hoặc thả đồi lâu đời mà chủ không mua dê đực từ nơi khác về. Đi xa hơn một chút để có đàn nền đúng giống đáng công hơn nhiều so với mua nhầm dê lai rồi mất vài năm mới nhận ra.
Chọn dê đực cỏ làm giống
Một con đực, cả đàn. Dê đực phối cho cả đàn cái, nên một con đực sai giống làm hỏng cả một lứa dê con. Với đàn giữ giống, chọn dê đực kỹ hơn chọn dê cái.
Đủ đặc điểm dê cỏ. Tai nhỏ dựng, mặt thẳng, thân gọn, chân chắc, sừng cân đối. Loại ngay con có tai rủ, sống mũi gồ.
Khoẻ và nhanh nhẹn. Mắt sáng, lông mượt, đi lại nhanh nhẹn, không què, móng không nứt. Hai hòn cà cân đối, không sưng, không có vết thương.
Từ đàn khác. Lấy dê đực từ một đàn không có quan hệ họ hàng với đàn cái của bạn, tốt nhất là từ một thôn hoặc xã khác cùng vùng.
Có kế hoạch thay. Dê lớn nhanh và đẻ sớm, nên chỉ sau vài năm con gái của dê đực đã đến tuổi phối. Lúc đó cần đổi dê đực hoặc tách đàn để tránh bố phối với con.
Điều riêng của dê cỏ khi nuôi
Kỹ thuật nuôi dê chung (chuồng sàn, thức ăn, tẩy ký sinh) có ở các trang chăn nuôi. Những điều dưới đây gắn với bản chất của giống dê cỏ.
- Thích ăn lá hơn cỏ. Dê cỏ là loài "gặm cao": ưa lá cây bụi, cành non hơn cỏ sát đất. Nuôi nhốt mà chỉ cắt cỏ cho ăn, dê dễ kém ăn. Cho thêm lá cây đa dạng giúp dê khoẻ hơn.
- Cần chỗ leo. Đàn dê cỏ nuôi nhốt nên có ụ đá, bục gỗ để leo. Không có chỗ leo, móng mọc dài, dê dễ què.
- Rất sợ ẩm ướt. Dê cỏ chịu khô, chịu nóng tốt nhưng không chịu ẩm. Chuồng nền đất ẩm, mưa dầm, dê dễ viêm phổi, thối móng. Đó là lý do chuồng sàn phổ biến cho dê.
- Hay phá. Dê cỏ nhanh nhẹn, nhảy giỏi, hay vượt rào để ăn cây trồng. Hàng rào phải cao và chắc hơn bạn nghĩ.
- Đẻ sớm, đẻ đều. Dê cỏ cái thường đẻ một đến hai con mỗi lứa. Kỹ thuật phối giống, đỡ đẻ thuộc chuyên mục sinh sản.
- Dễ bị pha máu. Dê đực lai của hàng xóm có thể vượt rào phối với dê cái của bạn. Muốn giữ dê cỏ thuần, phải quản lý chặt dê đực trong mùa phối.
Khi dê bỏ ăn, chướng bụng, ho, tiêu chảy, què hoặc có mụn loét quanh miệng, gọi cán bộ thú y. Dê bệnh có thể lây nhanh cả đàn trong chuồng sàn chật.
Giữ một đàn dê cỏ thuần
Dê cỏ chưa bị đe doạ như một số giống bò, trâu, nhưng ở nhiều vùng đồng bằng và trung du, dê cỏ thuần đã khó tìm. Một nông hộ muốn giữ đàn dê cỏ thuần có thể làm theo trình tự sau.
- Tìm nguồn dê ở vùng núi xa, nơi dê được thả núi lâu đời và ít tiếp xúc với dê lai. Hỏi người nuôi về dê đực đang làm giống.
- Chọn dê cái theo các đặc điểm chuẩn: nhỏ, tai nhỏ dựng, mặt thẳng, bầu vú nhỏ. Không chọn con có tai rủ hay sống mũi gồ.
- Chọn dê đực từ một đàn khác với đàn của dê cái để tránh họ hàng gần. Dê đực phải có đủ đặc điểm dê cỏ.
- Ghi sổ: số hiệu từng con (đeo thẻ tai hoặc vòng cổ màu), con mẹ, con bố, ngày đẻ.
- Không để dê đực lai trong khu vực. Nếu hàng xóm nuôi dê lai, cần hàng rào chắc hoặc nhốt riêng dê cái trong mùa phối.
- Thay dê đực sau một thời gian để tránh cận huyết; dê đẻ lứa nhanh nên đổi đực cũng cần sớm hơn trâu bò.
- Loại khỏi đàn giống những dê con lộ đặc điểm lai, kể cả khi bố mẹ đều có vẻ thuần.
Trung tâm Nghiên cứu Dê và Thỏ Sơn Tây thuộc Viện Chăn nuôi là đơn vị nghiên cứu chuyên về dê của cả nước; nếu bạn cần thông tin chuyên môn về giống dê, đây là một đầu mối để hỏi. Ở địa phương, hỏi trung tâm khuyến nông tỉnh.
Vì sao vẫn nên giữ dê cỏ
Câu hỏi quen thuộc: dê lai to hơn, lớn nhanh hơn, sao còn giữ dê cỏ? Câu trả lời giống với trâu, bò nội.
Dê cỏ sống được ở nơi dê lai khó sống: núi đá khô, ít cỏ, chỉ có lá cây bụi. Nó tự kiếm ăn, ít cần thức ăn mua, ít bệnh vặt. Ở các vùng núi đá vôi rộng lớn của Việt Nam, đó là lợi thế không thay thế được.
Dê cỏ cũng là nền cái cho các chương trình lai. Dê cái cỏ phối với dê đực Boer hay Bách Thảo cho dê lai lớn nhanh hơn. Nếu dê cỏ thuần mất hết, những chương trình lai này mất đi đàn dê cái nền đã thích nghi sẵn với điều kiện trong nước.
Cuối cùng, dê cỏ mang những đặc điểm thích nghi với khí hậu nhiệt đới nóng ẩm và điều kiện thức ăn nghèo, là một phần quỹ gen vật nuôi cần được giữ lại cho đời sau.
Câu hỏi thường gặp
Dê cỏ nặng bao nhiêu?
Dê cỏ nhỏ con, con cái trưởng thành thường chỉ vài chục ký, con đực to hơn một chút. Khối lượng thay đổi nhiều theo cách nuôi và vùng. Trang này không đưa con số cố định; bạn so với các con cùng tuổi trong đàn ở vùng gốc.
Dê núi Ninh Bình có phải dê cỏ không?
Phần lớn dê thả trên núi đá vôi Ninh Bình là dê cỏ hoặc dê cỏ đã pha máu ít nhiều. Dê núi là cách gọi theo cách nuôi, không phải tên một giống riêng. Muốn biết thuần hay không, hãy nhìn đặc điểm như tai, mặt, tầm vóc.
Làm sao biết dê cỏ đã lai?
Dấu hiệu rõ nhất là tai to, dài, rủ xuống hai bên má. Ngoài ra là thân cao, chân dài, sống mũi gồ, bầu vú to. Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ kết luận, cần nhìn nhiều điểm và hỏi về dê bố, dê mẹ.
Dê cỏ màu đen có quý hơn màu khác không?
Không. Dê cỏ có nhiều màu lông và màu không quyết định giống tốt hay xấu. Một số nơi chuộng dê đen vì lý do thị hiếu, nhưng với người giữ giống, chọn theo tầm vóc, sức khoẻ, sinh sản và nguồn đàn.
Dê cỏ có nuôi lấy sữa được không?
Dê cỏ cho rất ít sữa, chỉ đủ nuôi con. Nếu muốn nuôi lấy sữa, cần các giống dê sữa chuyên dụng. Dê cỏ phù hợp với mục tiêu nuôi thịt bán chăn thả hoặc giữ giống ở vùng khó khăn.
Có nên thả dê cỏ tự do trên núi không?
Thả núi giúp dê khoẻ và giữ được bản chất giống, nhưng dê có thể phá cây rừng, cây trồng, bị mất hoặc bị thú hoang tấn công. Nhiều địa phương có quy định về chăn thả gia súc trong rừng; bạn hỏi chính quyền xã và cơ quan quản lý rừng trước khi thả.