Heo Ba Xuyên và heo Thuộc Nhiêu là hai giống heo địa phương của Nam Bộ, đều hình thành từ quá trình lai giữa heo địa phương với các giống heo châu Âu rồi được nông dân chọn lọc qua nhiều đời. Heo Ba Xuyên có lông da bông, tức những mảng đen trên nền trắng, gốc ở vùng Sóc Trăng – Bạc Liêu cũ, nay thuộc Cần Thơ và Cà Mau. Heo Thuộc Nhiêu có lông da trắng, đôi khi điểm vài đốm đen nhỏ, gốc ở vùng Thuộc Nhiêu thuộc Tiền Giang cũ, nay thuộc tỉnh Đồng Tháp.
Hai giống này cho thấy một điều ít người để ý: giống bản địa không nhất thiết là giống "thuần từ xa xưa". Một giống hình thành từ lai tạo, được chọn lọc đủ lâu ở một vùng đến mức ổn định đặc điểm và thích nghi với điều kiện ở đó, vẫn là nguồn gen địa phương đáng giữ. Phần dưới đi qua nguồn gốc từng giống, cách nhận dạng, chỗ khác nhau, vì sao chúng gần như vắng bóng trong chăn nuôi hiện nay và việc giữ giống ra sao.
Giống heo hình thành: khi lai tạo cũ trở thành giống địa phương
Từ đầu thế kỷ trước, các giống heo châu Âu được đưa vào Nam Bộ và phối với heo đang nuôi trong vùng. Nông dân miền Tây giữ lại những con hợp với điều kiện nhà mình: chịu nóng ẩm, ăn được cám gạo, tấm, rau bèo, lớn khá hơn heo cũ. Qua nhiều thế hệ chọn lọc như vậy, ở một số vùng hình thành những quần thể heo có đặc điểm khá ổn định và được gọi theo tên vùng. Ba Xuyên và Thuộc Nhiêu là hai quần thể như thế được ghi nhận rộng rãi nhất.
Các tài liệu chăn nuôi thường nhắc heo Ba Xuyên có máu của heo địa phương và giống Berkshire, còn heo Thuộc Nhiêu có máu của heo địa phương và giống Yorkshire. Chi tiết về những giống tham gia và tỷ lệ máu khác nhau giữa các nguồn, và một phần lịch sử này chỉ còn trong trí nhớ người nuôi, nên trang chỉ nêu ở mức xu hướng.
Điều quan trọng với người đọc là hiểu vị trí của hai giống: chúng không phải heo nội cổ như heo Ỉ hay heo vùng cao, cũng không phải heo lai một máu mua về nuôi thịt rồi bỏ. Chúng là những giống đã được "đóng khung" ở một vùng qua nhiều đời và được đưa vào danh sách quan tâm của các chương trình bảo tồn nguồn gen vật nuôi.
Nhận dạng heo Ba Xuyên và heo Thuộc Nhiêu
Bảng dưới gom các đặc điểm hay được mô tả cho hai giống. Vì cả hai đều có gốc lai, biến dị trong đàn khá lớn; bảng dùng để định hướng, không thay cho việc xem đàn bố mẹ.
| Tiêu chí | Heo Ba Xuyên | Heo Thuộc Nhiêu |
|---|---|---|
| Màu lông da | Bông: các mảng đen trên nền trắng, phân bố không cố định | Trắng, có con điểm vài đốm đen nhỏ |
| Đầu và mõm | Mõm dài vừa, mặt hơi gãy | Mõm thẳng, dài vừa |
| Tai | Nhỏ đến vừa, hơi đứng hoặc hướng ngang | Nhỏ, hơi đứng |
| Lưng và bụng | Lưng hơi võng, bụng hơi sệ | Lưng hơi võng, bụng hơi sệ |
| Tầm vóc | Trung bình đến khá, lớn hơn heo nội phía Bắc | Trung bình đến khá |
| Vùng gốc | Sóc Trăng – Bạc Liêu cũ | Thuộc Nhiêu, Tiền Giang cũ |
Dễ thấy nhất là màu lông: Ba Xuyên bông, Thuộc Nhiêu trắng. Nhưng chính màu lông cũng là chỗ dễ nhầm nhất, vì heo lai giữa heo nái bất kỳ với đực ngoại lông trắng hay lông đen đều có thể ra con bông hoặc con trắng. Một con heo trắng ở miền Tây không phải cứ thế là Thuộc Nhiêu, và một con heo bông không phải cứ thế là Ba Xuyên.
Phân biệt với heo lai thường gặp ở miền Tây
Heo lai ngoại thương phẩm lớn nhanh hơn rõ. Heo lai hai, ba máu ngoại nuôi thịt phổ biến hiện nay thường dài đòn, lưng thẳng, mông nở, lớn rất nhanh với cám công nghiệp. Heo Ba Xuyên, Thuộc Nhiêu lưng hơi võng, bụng hơi sệ, lớn chậm hơn và tích mỡ nhiều hơn.
Tai là dấu hiệu đáng xem. Một số giống ngoại hay dùng trong lai tạo có tai to, cụp về phía trước. Heo trắng tai to cụp nhiều khả năng mang máu các giống đó, khác với tai nhỏ hơi đứng của heo Thuộc Nhiêu.
Mảng đen của heo Ba Xuyên không theo khuôn. Khác heo Móng Cái có hình yên ngựa cố định, heo Ba Xuyên có mảng đen phân bố khá tự do. Vì vậy không nên tìm một "mẫu bông chuẩn"; nên nhìn tổng thể dáng thân, tai, lưng và nguồn gốc.
Nguồn gốc vùng quan trọng. Heo được giới thiệu là Ba Xuyên mà nguồn gốc từ một trại heo thịt ở nơi khác thì nên hoài nghi. Những đàn giữ giống thật thường gắn với vùng gốc hoặc với chương trình bảo tồn có ghi chép.
Vì sao hai giống này gần như vắng bóng
Trong vài thập niên gần đây, chăn nuôi heo ở Nam Bộ chuyển mạnh sang heo lai và heo ngoại có tỷ lệ nạc cao, lớn nhanh, nuôi bằng cám công nghiệp. So với chúng, heo Ba Xuyên và Thuộc Nhiêu lớn chậm hơn và nhiều mỡ hơn, nên không còn được ưa chuộng ở các trại nuôi thịt. Nhiều hộ đã dùng nái Ba Xuyên, Thuộc Nhiêu phối với đực ngoại, rồi giữ con lai làm nái, và sau vài đời đàn mất hẳn đặc điểm gốc.
Dịch bệnh cũng làm đàn nhỏ thêm. Khi một vùng có dịch, đàn heo bị tiêu huỷ và người nuôi tái đàn thường chọn giống thương phẩm thay vì tìm lại giống địa phương. Với một giống vốn đã ít, mỗi đợt dịch có thể là một lần mất đi phần lớn quần thể còn lại. Đó là lý do người giữ giống nên chia đàn hạt nhân ra ít nhất hai nơi cách xa nhau nếu có điều kiện: một nơi gặp dịch thì giống vẫn còn ở nơi kia.
Hai giống này có tên trong các hoạt động bảo tồn nguồn gen heo nội và heo địa phương, nơi Viện Chăn nuôi chủ trì ở cấp quốc gia, cùng với các viện, trường và cơ quan chuyên môn phía Nam. Trang không có số liệu chắc về số lượng còn lại. Nếu cần, bạn nên hỏi cơ quan chăn nuôi thú y hoặc khuyến nông của Cần Thơ, Cà Mau, Đồng Tháp.
Điều riêng khi nuôi giữ heo Ba Xuyên, Thuộc Nhiêu
Kỹ thuật nuôi heo chung có ở các trang chăn nuôi nông hộ. Dưới đây là những điểm gắn với hai giống này và với điều kiện miền Tây.
- Chống nóng là ưu tiên: heo lông trắng da hồng như Thuộc Nhiêu dễ bị cháy nắng và stress nhiệt; chuồng cần mái cao, thoáng, có bóng mát, nước uống đủ.
- Khẩu phần quen của vùng: cám gạo, tấm, rau, bèo, chuối là nguồn thức ăn mà hai giống đã quen qua nhiều đời; cho ăn cám đậm đặc nhiều sẽ làm heo béo mà không lớn khung tương ứng.
- Nền chuồng cao trong mùa nước: vùng trũng miền Tây ngập theo mùa; chuồng phải cao hơn mức nước lớn, thoát nước tốt.
- Tách đàn giữ giống: không để đực ngoại, đực lai tiếp cận nái giống; con lai chỉ để nuôi thịt.
- Ghi sổ, đổi đực: đàn nhỏ dễ cận huyết; trao đổi đực với nơi giữ giống khác theo chu kỳ.
- Gọi cán bộ thú y khi: heo sốt, bỏ ăn, da đỏ tím, tiêu chảy, thở gấp, hoặc chết bất thường. Cách ly ngay, không bán chạy, không vứt xác heo xuống kênh rạch.
Điểm cuối cùng đặc biệt quan trọng ở miền Tây: kênh rạch nối các vùng với nhau, và xác heo bệnh thả xuống nước có thể mang mầm bệnh đi rất xa. Xử lý xác heo theo hướng dẫn của thú y là bảo vệ cả đàn của những người giữ giống khác.
Giữ cả hai giống trong một trại: làm sao để hai dòng không lẫn
Vì vùng gốc của hai giống không xa nhau, có những trại hoặc chương trình giữ cả heo Ba Xuyên lẫn heo Thuộc Nhiêu. Hai giống phối với nhau dễ dàng, và con lai giữa chúng có thể trông gần như một trong hai giống. Các bước sau giúp giữ hai dòng tách bạch.
- Đánh dấu từng con bằng số tai hoặc cách đánh dấu được cơ quan thú y hướng dẫn, ghi rõ giống của con đó trong sổ.
- Nhốt đực mỗi giống ở chuồng riêng, cách xa khu nái của giống kia; chỉ đưa nái tới đực cùng giống khi phối.
- Ghi ngày phối, đực phối của từng nái; nái nào lỡ tiếp xúc đực khác giống trong thời gian động dục thì đánh dấu lứa đó, không giữ con làm giống.
- Khi heo con ra đời, kiểm tra màu lông có khớp với giống bố mẹ không. Một nái Thuộc Nhiêu đẻ ra con bông nhiều mảng đen, hay một nái Ba Xuyên đẻ ra cả lứa trắng, là dấu hiệu nên xem lại.
- Chọn hậu bị theo đặc điểm của đúng giống mình đang giữ, không chọn theo con lớn nhất lứa.
- Định kỳ rà sổ để biết đàn mỗi giống có bao nhiêu đực, nái không họ hàng gần; thiếu thì liên hệ nơi giữ giống khác để bổ sung.
Cách làm này nghe tỉ mỉ, nhưng với hai giống còn ít như Ba Xuyên và Thuộc Nhiêu, một lứa lai lẫn được giữ lại làm giống có thể làm hỏng công giữ giống của nhiều năm.
Giữ một giống hình thành có ý nghĩa gì
Có người hỏi: heo Ba Xuyên, Thuộc Nhiêu vốn có máu ngoại, vậy giữ chúng làm gì khi có thể lai lại bất cứ lúc nào? Câu trả lời là không lai lại được. Một giống hình thành mang tổ hợp gen của những con heo địa phương cũ đã mất, cộng với hàng chục năm chọn lọc trong điều kiện miền Tây. Lai heo ngoại hiện nay với heo hiện có không tái tạo được tổ hợp đó.
Những giống như vậy mang các đặc tính thích nghi với nóng ẩm, khẩu phần phụ phẩm lúa gạo, chuồng đơn giản của vùng đồng bằng sông nước. Khi chăn nuôi cần những con giống bền hơn với khí hậu và ít phụ thuộc thức ăn công nghiệp, các nguồn gen này có thể có giá trị trong chọn giống.
Với người nuôi, góp phần giữ giống có nghĩa là: biết mình đang có giống gì, không gọi heo lai là Ba Xuyên hay Thuộc Nhiêu, giữ một đàn nhỏ có ghi chép nếu có điều kiện, và liên hệ cơ quan chuyên môn khi phát hiện đàn còn giữ đặc điểm gốc. Luật Chăn nuôi 2018 khuyến khích bảo tồn giống vật nuôi bản địa; điều kiện cụ thể khi làm cơ sở giống bạn nên tra văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Heo Ba Xuyên có phải heo nội không khi có máu Berkshire?
Heo Ba Xuyên là giống heo địa phương hình thành từ lai tạo cũ, không phải heo nội cổ như heo Ỉ. Sau nhiều đời chọn lọc ở vùng Sóc Trăng – Bạc Liêu cũ, nó trở thành một quần thể ổn định, thích nghi với vùng, nên được coi là nguồn gen địa phương cần giữ.
Heo trắng nuôi ở miền Tây có phải heo Thuộc Nhiêu không?
Phần lớn không. Heo trắng phổ biến hiện nay là heo lai và heo ngoại thương phẩm. Heo Thuộc Nhiêu có lưng hơi võng, bụng hơi sệ, tai nhỏ hơi đứng và lớn chậm hơn. Muốn chắc, phải xem nguồn gốc đàn và đối chiếu với đàn được cơ quan chuyên môn theo dõi.
Heo Ba Xuyên và heo Móng Cái đều lang, khác nhau thế nào?
Heo Móng Cái có bộ lông theo khuôn rõ: đầu đen, mảng đen yên ngựa trên lưng, vành trắng vắt vai. Heo Ba Xuyên có mảng đen phân bố tự do trên nền trắng, không theo một khuôn cố định. Hai giống cũng khác vùng gốc, một ở Đông Bắc, một ở miền Tây Nam Bộ.
Có thể nuôi heo Ba Xuyên lấy thịt có lãi không?
Trang không đưa ra con số lãi lỗ. Heo Ba Xuyên lớn chậm hơn heo lai thương phẩm nên nuôi thịt bán theo cân thường khó cạnh tranh. Một số người nuôi theo hướng đặc sản, nhưng đầu ra cần tự tìm hiểu kỹ ở địa phương trước khi đầu tư.
Muốn tìm heo Thuộc Nhiêu giống thì hỏi ở đâu?
Nên bắt đầu từ cơ quan chăn nuôi thú y hoặc trung tâm khuyến nông tỉnh Đồng Tháp, nơi có vùng gốc Thuộc Nhiêu, và các viện, trường nông nghiệp phía Nam có hoạt động bảo tồn nguồn gen. Tránh mua heo chỉ vì được gọi là Thuộc Nhiêu mà không rõ đàn bố mẹ.