Ngan Ré và ngan Sen là hai giống ngan nội nhỏ con của Việt Nam: ngan Ré có lông trắng là chủ yếu, có nơi viết là ngan Dé; ngan Sen có lông loang trắng đen. Cả hai lớn chậm hơn ngan Trâu và ngan Pháp, nhưng dễ nuôi, ăn rau cỏ giỏi, ngan mái ấp và nuôi con rất khéo, nên từng là giống ngan quen thuộc trong nông hộ đồng bằng và trung du.
Vì nhỏ con và lớn chậm, hai giống này bị thay thế nhanh khi ngan nhập về. Bài viết giúp bạn nhận ra ngan Ré, ngan Sen, phân biệt với ngan lai lông trắng, hiểu điều riêng của hai giống khi nuôi, và cách giữ một đàn nhỏ đúng giống. Phần nguồn gốc loài ngan và ngan Trâu có bài riêng trong danh mục này.
Ngan Ré, ngan Sen và ngan Trâu: so nhanh
Ba nhóm ngan nội thường được tài liệu chăn nuôi nhắc tới. Mô tả màu lông và tầm vóc dưới đây là kiểu thường gặp; trong quần thể vẫn có dao động.
| Tiêu chí | Ngan Ré (Dé) | Ngan Sen | Ngan Trâu |
|---|---|---|---|
| Màu lông chủ đạo | Trắng, có thể điểm đốm đen nhỏ trên đầu | Loang trắng đen, mảng sẫm ở đầu, lưng hoặc cánh | Sẫm hoặc loang |
| Tầm vóc | Nhỏ nhất trong ba nhóm | Nhỏ đến trung bình | Lớn nhất |
| Tốc độ lớn | Chậm | Chậm | Chậm hơn ngan nhập, nhanh hơn ngan Ré |
| Bản năng ấp | Tốt | Tốt | Tốt |
| Xu hướng hiện nay | Bị ngan nhập thay dần trong nông hộ | Bị ngan nhập thay dần trong nông hộ | Còn ít, được quan tâm lưu giữ |
Tên gọi ngan nội ở mỗi vùng có thể khác: ngan trắng, ngan cỏ, ngan ta… Khi hỏi mua, hãy mô tả màu lông và tầm vóc thay vì chỉ dùng tên, và xem đàn bố mẹ tận mắt.
Ở Nam Bộ, ngan được gọi chung là vịt xiêm, và người ta hay phân biệt "vịt xiêm ta" với "vịt xiêm Pháp". Vịt xiêm ta nhỏ con, nhiều màu, phần nào tương ứng với nhóm ngan nội nhỏ ở miền Bắc, nhưng chưa có tài liệu nào khẳng định chúng là cùng một quần thể.
Nhận dạng ngan Ré
Lông trắng là chủ đạo. Ngan Ré trưởng thành lông trắng, nhiều con có một đốm hoặc chỏm đen nhỏ trên đỉnh đầu. Một số tài liệu dùng đốm đen này như dấu hiệu nhận dạng, nhưng không phải con nào cũng có.
Nhỏ con, thân gọn. So với ngan Pháp lông trắng, ngan Ré nhỏ hơn hẳn ở cùng tuổi, ngực hẹp hơn, chân nhỏ hơn. Con trống vẫn to hơn mái rõ rệt như mọi giống ngan.
Mào thịt đỏ. Da trần quanh mắt và gốc mỏ màu đỏ, con trống phát triển hơn. Đây là đặc điểm chung của loài ngan.
Mỏ hồng, chân vàng. Mỏ thường hồng nhạt, chân vàng. Không đủ để phân biệt với ngan nhập lông trắng vốn cũng có mỏ hồng, chân vàng.
Chỗ dễ nhầm nhất. Ngan Pháp lông trắng và ngan lai lông trắng nhìn qua rất giống ngan Ré lớn. Điểm phân biệt chính là tầm vóc ở tuổi trưởng thành và tốc độ lớn: ngan nhập và ngan lai lớn nhanh, to hơn rõ. Ngan con lông trắng mới nở thì gần như không phân biệt được.
Nhận dạng ngan Sen
Lông loang trắng đen. Ngan Sen có nền lông trắng với các mảng đen hoặc sẫm ở đầu, cổ, lưng, cánh. Kiểu loang không giống hệt nhau giữa các con. Tên "Sen" được cho là gợi tả kiểu lông loang này.
Tầm vóc nhỏ đến trung bình. Ngan Sen thường nhỉnh hơn ngan Ré một chút, nhỏ hơn ngan Trâu.
Đừng nhầm với ngan lai loang. Ngan lai giữa ngan trắng và ngan sẫm, kể cả ngan nhập, cũng cho đời con lông loang. Ngan lai loang thường to và lớn nhanh hơn. Nhìn một con không đủ để kết luận; cần xem cả đàn bố mẹ.
Đàn thuần có kiểu loang lặp lại. Trong một đàn ngan Sen giữ lâu năm, kiểu loang thường lặp lại theo vài dạng quen. Đàn có con thì trắng tuyền, con thì đen tuyền, con thì loang đủ kiểu, tầm vóc chênh nhau nhiều là đàn đã pha nhiều nguồn.
Kiểu loang hiện rõ khi trưởng thành. Ngan con mới nở của ngan Sen có lông tơ vàng lẫn mảng sẫm; kiểu loang của bộ lông trưởng thành chỉ hiện rõ sau các lần thay lông. Vì vậy chọn con giữ giống nên đợi tới tuổi trưởng thành, đừng chọn theo màu lông tơ.
Điều riêng của ngan Ré, ngan Sen khi nuôi
Ưu thế nổi bật của hai giống ngan nội nhỏ là ngan mái ấp và nuôi con giỏi. Một con ngan mái có thể tự ấp ổ trứng của mình, dẫn đàn ngan con đi ăn, che chở con khi trời mưa lạnh. Với nông hộ nuôi ít con, đây là cách giữ đàn tiết kiệm nhất: không cần lò ấp, không cần mua con giống mỗi lứa. Ngan mái còn được nhiều nơi dùng để ấp hộ trứng vịt, trứng ngỗng.
Hai giống ăn rau cỏ, bèo rất giỏi, chịu được khẩu phần đơn giản. Nuôi thả trong vườn, ngan tự nhặt rau, cỏ non, côn trùng, giun. Tuy vậy, mái đang đẻ và ngan con vẫn cần đủ đạm; chỉ cho ăn rau và thóc thì ngan lớn rất chậm, mái đẻ ít.
Ngan Ré, ngan Sen mái nhẹ cân nên bay khá giỏi so với ngan nhập. Đàn thả vườn hay bay lên mái nhà, sang vườn hàng xóm, và cũng vì thế mà ngan trống nhà bên dễ sang phối với đàn nhà mình. Người giữ giống thường cắt bớt lông cánh một bên cho mái, và rào khu nuôi đàn giống đủ cao.
Vì nhỏ con và lớn chậm, hai giống không hợp với nuôi ngan thịt hàng hoá. Người chọn giữ chúng thường vì lý do khác: cần ngan mái ấp giỏi, nuôi ít con trong vườn nhà, giữ giống cũ của gia đình, hoặc phục vụ khách chuộng ngan ta. Hiểu rõ lý do của mình giúp bạn không thất vọng khi so với ngan nhập.
Giữ đàn ngan Ré, ngan Sen không bị pha
Giữ ngan nội nhỏ khó ở chỗ đàn nuôi thường ít con và ngan bay được. Các bước sau là nguyên tắc tối thiểu:
- Quyết định giữ giống nào: ngan Ré, ngan Sen hay cả hai. Nếu giữ cả hai, nuôi tách hai đàn trong mùa sinh sản.
- Tìm nguồn có lý lịch, xem đàn bố mẹ tận nơi; hỏi gần đây có nhập trống ngan Pháp hay không.
- Rào khu đàn giống đủ cao, cắt lông cánh khi cần để ngan không bay sang vườn khác.
- Không để ngan nhập, ngan lai, kể cả ngan hàng xóm, tiếp xúc với đàn giống trong mùa đẻ.
- Ghi sổ ổ ấp: mái nào ấp, trứng của mái nào, nở ngày nào, giữ lại con nào.
- Chọn con giữ giống theo màu lông đúng kiểu, tầm vóc đúng giống, khoẻ chân; loại con lớn nhanh bất thường.
- Đổi trống định kỳ với hộ khác cùng giữ giống, có ghi chép, để hạn chế cận huyết.
Kỹ thuật ấp nở và chăm ngan mẹ, ngan con có tài liệu chuyên về sinh sản gia cầm. Kỹ thuật nuôi ngan thịt chung có trang chăn nuôi nông hộ.
Đi xem một đàn ngan nội trước khi mua về giữ giống
Ngan nội nhỏ thường được bán lẻ vài con, ít khi có cơ sở giống lớn. Vì vậy phần lớn người muốn giữ ngan Ré, ngan Sen phải tự đi tìm và tự đánh giá đàn. Trình tự sau giúp bạn không mua nhầm ngan lai:
- Hỏi quanh xóm, hỏi khuyến nông xã xem nhà nào nuôi ngan nội lâu năm, không nuôi ngan Pháp cạnh đó.
- Đến xem đàn vào lúc ngan về chuồng hoặc lúc cho ăn, khi cả đàn tụ lại, để nhìn tổng thể màu lông và tầm vóc.
- Nhìn con trống trước: trống là con quyết định đời sau. Trống quá to so với đàn, lông mang kiểu ngan nhập là dấu hiệu đàn đã hoặc sắp bị pha.
- Hỏi nhà đó giữ đàn từ bao giờ, trống lấy từ đâu, đã từng nhập ngan con từ chợ hay chưa.
- Hỏi ngan mái có tự ấp không, mỗi năm ấp mấy lứa; ngan nội thuần thường ấp đều.
- Mua cả trống và mái nhưng từ hai ba nhà khác nhau, để đàn khởi đầu không quá gần huyết thống.
Khi mang về, nuôi cách ly đàn mới một thời gian trước khi thả chung với ngan đang có, và ghi ngay vào sổ con nào từ nhà nào. Thông tin này về sau là căn cứ để bạn ghép đôi tránh cận huyết.
Vì sao ngan Ré, ngan Sen vẫn đáng giữ
Nhìn theo năng suất thịt, ngan nội nhỏ thua xa ngan nhập, và đó là lý do chúng bị thay thế. Nhưng giá trị của một giống không chỉ nằm ở số cân thịt sau vài tháng. Ngan Ré, ngan Sen mang những đặc tính mà các dòng ngan chọn tạo theo hướng tăng trọng đã yếu đi: mái ấp bền, nuôi con khéo, sống được với khẩu phần rau cỏ, chịu được chuồng trại đơn giản. Đó là những đặc tính hữu ích cho hộ nuôi nhỏ, cho vùng thiếu thức ăn công nghiệp, và có thể cần đến khi người ta muốn lai tạo dòng ngan mới hợp với nông hộ.
Một đàn ngan nội nhỏ trong vườn cũng là cách nuôi ít rủi ro: vài con mái tự ấp, tự nuôi con, ăn rau thừa, cỏ vườn, cho gia đình thêm thịt và trứng. Nếu bạn đang có đàn ngan ta giữ từ đời ông bà, trước khi thay hết bằng ngan nhập, hãy cân nhắc giữ lại một nhóm nhỏ, ghi chép và tách riêng. Khi giống đã mất khỏi xóm, muốn tìm lại rất khó.
Khi nào gọi cán bộ thú y
Ngan nội nuôi thả vườn tiếp xúc nhiều với gà, vịt, chim hoang, nên vẫn có nguy cơ mắc bệnh truyền nhiễm. Bạn nên báo thú y địa phương ngay khi:
- Ngan chết rải rác hoặc chết nhiều con trong thời gian ngắn.
- Ngan ủ rũ, bỏ ăn, chảy nước mắt mũi, khó thở, sưng đầu, phân bất thường.
- Ngan con chết nhiều trong tuần đầu dù ngan mẹ ấp và nuôi bình thường.
- Ngan mái bỏ ổ hàng loạt kèm dấu hiệu bệnh.
- Trong vùng có thông báo dịch ở gia cầm.
Không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng. Với đàn giữ giống ít con, mất vài con mái tốt đã là mất một phần đáng kể nguồn gen của đàn.
Lịch tiêm phòng cho ngan theo tình hình dịch của từng vùng; hỏi cán bộ thú y xã trước mùa nở lứa mới để có hướng dẫn đúng thời điểm, nhất là với ngan con do ngan mẹ tự ấp và dẫn đi ăn ngoài vườn.
Câu hỏi thường gặp
Ngan Ré và ngan Dé có phải là một không?
Phần lớn tài liệu và người nuôi dùng hai cách viết này cho cùng một nhóm ngan nội nhỏ con lông trắng. Sự khác nhau chủ yếu do cách phát âm và ghi chép theo vùng. Khi hỏi mua, bạn nên mô tả rõ: ngan nội, nhỏ con, lông trắng, thường có đốm đen trên đầu.
Ngan Ré lông trắng khác ngan Pháp lông trắng thế nào?
Khác rõ nhất ở tầm vóc và tốc độ lớn. Ngan Pháp lông trắng được chọn tạo để lớn nhanh, cùng tuổi to hơn ngan Ré nhiều. Ngan Ré nhỏ con, lớn chậm, thường có đốm đen nhỏ trên đầu và mái ấp giỏi. Ngan con mới nở thì rất khó phân biệt.
Nuôi ngan Sen để làm gì nếu nó lớn chậm?
Người giữ ngan Sen thường vì ngan mái ấp và nuôi con giỏi, nuôi vài con trong vườn tốn ít thức ăn, dùng ngan mái ấp hộ trứng các loài khác, hoặc giữ giống cũ của gia đình. Nếu mục tiêu là bán ngan thịt theo cân, ngan nhập phù hợp hơn.
Ngan nội có bay được không?
Có. Ngan mái nội nhẹ cân bay được quãng ngắn, đủ để lên mái nhà hay vượt rào thấp. Người nuôi thường cắt bớt lông bay ở một bên cánh để ngan mất thăng bằng khi bay. Lông sẽ mọc lại sau khi thay lông nên cần cắt lại định kỳ.
Vịt xiêm ở miền Nam có phải là ngan Ré không?
Vịt xiêm là tên miền Nam gọi chung loài ngan. Vịt xiêm ta nhỏ con, nhiều màu lông, phần nào gần với nhóm ngan nội nhỏ ở miền Bắc, nhưng chưa có cơ sở chắc chắn để nói chúng là cùng một quần thể với ngan Ré hay ngan Sen.
Ngan mái Ré có ấp hộ trứng vịt được không?
Nhiều hộ nuôi vẫn dùng ngan mái ấp hộ trứng vịt, trứng ngỗng vì ngan mái chịu ấp và ngồi ổ bền. Thời gian ấp của trứng vịt ngắn hơn trứng ngan nên cần theo dõi khi trứng nở. Kỹ thuật cụ thể bạn nên tham khảo tài liệu chuyên về ấp trứng gia cầm.