Muốn biết một con gà nội là thuần hay đã lai, bạn không dựa vào một dấu hiệu, mà đối chiếu năm nhóm: hình dạng chân, kiểu mào, màu da, bộ lông, và cách con gà lớn lên cùng đàn. Gà lai thường lộ ra ở chỗ "lệch chuẩn" của giống: chân Đông Tảo nhỏ và trơn hơn, gà Ri lớn nhanh bất thường, gà H'Mông có con da đen con da trắng trong cùng một lứa, gà mái không chịu ấp. Một dấu hiệu lệch chỉ là nghi vấn; nhiều dấu hiệu cùng lệch, lặp lại trên nhiều con trong đàn, mới là bằng chứng đáng tin.
Bài này đi theo từng bộ phận của con gà, nói rõ dấu hiệu nào đáng tin và dấu hiệu nào dễ đánh lừa, vì có những tính trạng di truyền trội: con lai vẫn mang đúng nét của giống nội nên nhìn rất giống gà thuần. Phần cuối là cách đọc cả đàn thay vì từng con, chỗ mà người nuôi lâu năm thường nhìn ra vấn đề sớm hơn người mới.
Đôi chân: chỗ lộ máu lai rõ nhất ở các giống chân đặc trưng
Chân là bộ phận ít bị thức ăn và cách nuôi làm thay đổi hình dạng, nên thường là chỗ đầu tiên người giữ giống nhìn vào. Bảng dưới tóm tắt điểm chuẩn và điểm lệch hay gặp ở vài giống nội; mỗi giống có mô tả chi tiết riêng trong chuyên mục gà nội quý.
| Giống | Chân ở gà thuần (mô tả thường gặp) | Dấu hiệu nghi pha máu |
|---|---|---|
| Gà Đông Tảo | Ống chân rất to, thô, nhiều vảy sần, màu đỏ hồng hoặc vàng đỏ | Ống chân thon, vảy mịn đều, chân to không đều giữa các con cùng lứa |
| Gà Hồ | Chân to, cao, dáng đứng thẳng | Chân thấp, dáng ngả về trước như gà thịt |
| Gà Ri | Chân nhỏ, thường vàng, thanh và nhanh nhẹn | Chân to, ngắn, con gà nặng nề so với tuổi |
| Gà H'Mông | Chân thường màu đen hoặc chì, có dòng có lông chân | Chân vàng hoặc trắng xuất hiện xen trong đàn chân đen |
Điều cần nhớ là chân gà lớn theo tuổi. Gà Đông Tảo vài tuần tuổi chưa thể hiện hết độ to của ống chân, nên so sánh chỉ có ý nghĩa giữa những con cùng tuổi, cùng giới tính. Gà trống luôn chân to hơn gà mái cùng giống, đặt một con trống lai cạnh một con mái thuần dễ cho kết luận ngược. Thức ăn thiếu hoặc nền chuồng cứng làm chân biến dạng, sưng, nhưng không làm một chân thô sần trở nên thon mịn.
Mào và màu da: hai dấu hiệu dễ đánh lừa vì tính trội
Mào nụ là tính trạng trội. Nhiều giống nội như Đông Tảo, gà Hồ có mào nụ hoặc mào dâu, thấp và sát đầu. Gen quy định mào nụ là gen trội so với mào cờ (mào đơn), nên con lai đời đầu giữa gà mào nụ và gà mào cờ thường vẫn mang mào nụ. Thấy mào nụ không chứng minh con gà thuần; thấy mào cờ to, răng cưa đều ở một giống chuẩn là mào nụ thì đáng nghi.
Da đen ở gà H'Mông cũng là tính trạng trội. Màu đen ở da, thịt và màng xương của gà H'Mông do một gen trội chi phối. Con lai giữa gà H'Mông và gà da vàng có thể vẫn đen da, chỉ nhạt hơn hoặc đen không đều. Vì vậy người bán nói "da đen là thuần" là không đủ; phải xem thêm chân, lông, dáng và nhất là đời sau có con da sáng hay không.
Da vàng không phải dấu hiệu riêng của gà nội. Gà Ri, gà Mía da vàng, nhưng gà lông màu nhập nội và gà công nghiệp ăn thức ăn có chất tạo màu cũng có da vàng đậm. Màu da chịu ảnh hưởng của thức ăn, nên chỉ dùng để loại trừ chứ không để khẳng định.
Tai và mặt cũng cho manh mối. Một số giống có dái tai đỏ, một số có vệt trắng; gà lai với giống ngoại đôi khi xuất hiện dái tai trắng rõ ở một giống vốn đỏ. Đây là manh mối phụ, cần đặt cạnh các dấu hiệu khác.
Bộ lông: màu có thể giống, nhưng sự đồng đều thì khác
Màu lông là thứ người mua nhìn đầu tiên và cũng là thứ dễ bị bắt chước nhất. Người lai tạo có thể chọn những con lai có màu giống gà nội để bán, nên một con trống lông đỏ tía, đuôi đen ánh xanh chưa nói lên điều gì. Cái đáng xem là màu lông của cả lứa so với mô tả giống: gà Ri mái chẳng hạn thường vàng rơm, nâu nhạt, có đốm đen ở cổ và đuôi; mỗi giống khác đều có khung màu riêng được mô tả cho trống và mái. Một lứa có vài con lông trắng, lông vàng đều như gà thịt lông màu thì gần như chắc đã có máu khác.
Lông trắng trội từ gà công nghiệp là trường hợp hay gặp. Ở gà công nghiệp lông trắng, gen trắng át các màu khác; khi lai với gà nội, đời con có thể ra lông trắng, trắng lốm đốm, hoặc lông màu nhạt bất thường. Ngược lại, gà nội cũng có những dòng lông trắng tự nhiên, như gà ác ở Nam Bộ, nên phải đối chiếu đúng giống đang xét.
Tốc độ mọc lông là dấu hiệu ít người để ý. Một số giống nội mọc lông chậm, gà con trụi lông lâu; gà lai lấy máu giống thương phẩm thường kín lông sớm và đều. Người giữ giống quen đàn sẽ thấy ngay một lứa "kín lông nhanh khác thường". Dấu hiệu này cần so trong cùng điều kiện nuôi, vì thiếu đạm cũng làm lông mọc chậm.
Nhịp lớn và tập tính: những gì chỉ thấy sau vài tuần nuôi
Gà nội quý phần lớn lớn chậm, nhanh nhẹn, bay nhảy giỏi và giữ bản năng tự nhiên. Máu của gà lông màu thương phẩm hoặc gà công nghiệp làm thay đổi những điểm này theo cách khá nhất quán:
- Lớn nhanh bất thường: một đàn gà Ri hay gà H'Mông đạt khối lượng xuất chuồng sớm hơn hẳn đàn cùng giống của hàng xóm, cùng thức ăn, là dấu hiệu cần xem lại nguồn giống.
- Dáng nặng, ít vận động: gà lai thịt hay nằm, đi lạch bạch, ít bới, ít bay lên sào; gà nội thuần chạy nhanh, lên cây, lên mái nhà.
- Mái mất bản năng ấp: các dòng gà đẻ thương phẩm được chọn lọc bỏ bớt tính đòi ấp; gà mái nội quý thường ấp bóng rõ. Một đàn mái không con nào đòi ấp sau nhiều tháng đẻ là điều đáng ghi lại.
- Tính khí khác: gà nội thường nhát, cảnh giác, nghe động là chạy; gà lai thương phẩm dạn người hơn.
- Trứng khác: màu vỏ và cỡ trứng lệch nhiều so với mô tả giống cũng là manh mối, nhưng trứng chịu ảnh hưởng tuổi gà mái và thức ăn nên chỉ dùng phụ.
Các dấu hiệu tập tính chỉ có ý nghĩa khi so cùng điều kiện. Gà nuôi nhốt chật từ nhỏ cũng lười vận động, gà thiếu ánh sáng ít đòi ấp. Đừng kết luận từ một con hay một tuần quan sát.
Đọc cả đàn thay vì từng con: sự đồng đều nói thật nhiều nhất
Người mới hay cầm một con gà đẹp lên rồi hỏi "con này thuần không". Người giữ giống thì nhìn cả lứa: các con cùng tuổi có cùng dáng, cùng cỡ chân, cùng kiểu mào, màu lông nằm trong khoảng mô tả của giống hay không. Một giống thuần không phải con nào cũng giống hệt con nào, nhưng biến động nằm trong một khung quen thuộc. Một lứa có vài con chân to vài con chân nhỏ, vài con mào nụ vài con mào cờ, vài con kín lông sớm, là dấu hiệu phân ly, tức bố hoặc mẹ đã mang gen khác.
Điều nghịch lý là con lai đời đầu giữa hai dòng thuần có khi lại đồng đều. Khi gà trống thuần của giống A phối với gà mái thuần của giống B, cả lứa con đều nhận một nửa gen mỗi bên nên khá giống nhau. Sự lộn xộn chỉ hiện ra ở đời sau, khi những con lai đó phối với nhau. Vì vậy một lứa gà con đồng đều chưa đủ để kết luận thuần; bạn cần biết đàn bố mẹ của lứa đó trông thế nào, và nếu được thì thấy cả đời ông bà.
Cách thực tế là xin xem đàn bố mẹ ngay tại nơi nuôi, không chỉ xem gà con. Một đàn bố mẹ đồng đều, đúng mô tả giống, sống cùng những đàn qua nhiều năm, đáng tin hơn bất kỳ lời giới thiệu nào.
Dấu hiệu nào đủ để nghi, dấu hiệu nào đủ để tin
Gom lại, có thể chia các dấu hiệu theo mức độ đáng tin. Bảng này dùng chung cho các giống gà nội, áp vào từng giống phải đối chiếu mô tả chuẩn của giống đó.
| Mức | Dấu hiệu | Cách dùng |
|---|---|---|
| Đủ để nghi | Một con lệch chuẩn về chân, mào, màu lông | Ghi lại, xem thêm các con khác và đàn bố mẹ |
| Nghi mạnh | Nhiều con trong lứa lệch, lệch theo cùng một hướng (chân thon, lông trắng) | Hỏi nguồn trống và mái, không giữ con lệch làm giống |
| Gần chắc đã lai | Lứa phân ly rõ, lớn nhanh bất thường, mái không đòi ấp | Coi đàn là gà lai, nuôi thịt, tìm nguồn giống khác |
| Đáng tin là thuần | Đàn bố mẹ đồng đều đúng chuẩn, nhiều đời con không phân ly, có ghi chép | Giữ đàn, tiếp tục ghi chép và thay trống từ nguồn cùng giống |
Ngay cả mức "đáng tin" cũng là đánh giá dựa trên bằng chứng quan sát, không phải xác nhận tuyệt đối. Với đàn giống dùng cho bảo tồn hoặc nhân giống quy mô lớn, các cơ sở nghiên cứu còn dùng phân tích di truyền, có bài riêng trong chuyên mục này.
Khi nào nên hỏi cán bộ kỹ thuật, cán bộ thú y
Một số biểu hiện trông như "lệch giống" thật ra là bệnh hoặc thiếu dinh dưỡng. Chân sưng đỏ, vảy bong, đi khập khiễng có thể do nền chuồng ẩm, ký sinh trùng ở vảy chân hoặc nhiễm khuẩn, không phải do lai. Mào tím tái, mào nhợt là dấu hiệu sức khoẻ cần quan tâm ngay, không liên quan đến kiểu mào của giống. Lông xơ, rụng mảng có thể do ký sinh ngoài hoặc thiếu đạm.
Khi đàn có những biểu hiện này kèm bỏ ăn, ủ rũ, chết rải rác, bạn nên báo cán bộ thú y xã hoặc cơ sở thú y gần nhất trước khi bàn chuyện giống. Còn khi muốn đánh giá chuyên sâu nguồn giống, cán bộ khuyến nông hoặc cơ sở đang giữ giống gốc của giống đó là nơi nên hỏi, vì họ có đàn chuẩn để so sánh. Đừng tự chẩn đoán bệnh dựa trên hình dáng chân hay mào.
Một trường hợp nữa nên hỏi người có chuyên môn là khi đàn gà mua về để làm giống cho cả một nhóm hộ hoặc một hợp tác xã. Lúc đó chi phí sai giống nhân lên nhiều lần, và việc nhờ cán bộ kỹ thuật cùng xem đàn bố mẹ, cùng thống nhất mô tả chuẩn trước khi nhận gà sẽ đỡ tranh cãi về sau.
Câu hỏi thường gặp
Gà con mới nở có nhận biết được thuần hay lai không?
Rất khó. Ở gà con mới nở, chân, mào, lông chưa thể hiện đặc điểm của giống. Một số giống có màu lông tơ đặc trưng nhưng không đủ để kết luận. Cách đáng tin là xem đàn bố mẹ tại nơi ấp nở và theo dõi lứa gà vài tuần đến vài tháng.
Gà H'Mông thịt đen là chắc chắn thuần đúng không?
Không. Da và thịt đen do một gen trội chi phối nên con lai giữa gà H'Mông và gà khác vẫn có thể đen. Cần xem thêm màu chân, bộ lông, dáng gà và nhất là đời con của chúng có xuất hiện con da sáng hay không.
Gà Đông Tảo lai có chân to không?
Có thể có, nhưng thường không to và thô bằng gà thuần cùng tuổi, cùng giới tính. Chân lai hay thon hơn, vảy mịn hơn, và độ to không đều giữa các con trong lứa. Đánh giá phải đặt các con cùng tuổi cạnh nhau, không so gà trống với gà mái.
Một lứa gà con đồng đều có phải là thuần không?
Chưa chắc. Con lai đời đầu giữa hai dòng thuần thường khá đồng đều, sự khác biệt chỉ lộ ra ở đời sau khi chúng phối với nhau. Một lứa đồng đều là điểm cộng, nhưng phải đi cùng việc xem đàn bố mẹ và nguồn gốc của đàn.
Có nên loại ngay những con lệch chuẩn ra khỏi đàn giống không?
Nên tách những con lệch rõ khỏi đàn dùng để nhân giống, giữ lại nuôi thịt hoặc nuôi riêng. Nếu nhiều con lệch theo cùng một kiểu, nên xem lại nguồn trống, mái đã dùng thay vì chỉ loại từng con.
Gà mái không ấp có phải lúc nào cũng là gà lai không?
Không phải. Gà mái nội thuần cũng có thể không ấp khi bị nhốt chật, thiếu ổ đẻ kín đáo, hoặc bị lấy trứng liên tục. Chỉ khi cả đàn mái trong điều kiện thuận lợi đều không đòi ấp sau nhiều tháng đẻ thì đó mới là manh mối đáng chú ý về nguồn giống.