Ngan Trâu là giống ngan nội có tầm vóc lớn nhất trong các giống ngan địa phương Việt Nam, lông thường sẫm màu hoặc loang, được gọi là "trâu" vì to con và khoẻ; hiện giống này còn ít và thuộc nhóm ngan nội được các cơ quan nghiên cứu chăn nuôi quan tâm lưu giữ. So với ngan Pháp nhập, ngan Trâu lớn chậm hơn nhưng chịu kham khổ, quen ăn rau cỏ và thức ăn sẵn có ở nông hộ.
Bài viết bắt đầu từ chuyện loài ngan là gì, vì sao ngan khác vịt, rồi đi vào hồ sơ ngan Trâu: nhận dạng, tập tính, điều riêng khi nuôi, chỗ dễ nhầm với ngan Pháp và ngan lai, và cách giữ một đàn ngan Trâu nhỏ ở nông hộ.
Ngan là loài gì và ngan nội Việt Nam từ đâu ra
Ngan không phải là một giống vịt to. Ngan là một loài riêng, tên khoa học Cairina moschata, có gốc ở vùng nhiệt đới Trung và Nam Mỹ, được thuần hoá ở đó từ rất lâu rồi theo đường giao thương lan sang châu Âu, châu Phi và châu Á. Vịt nhà thì có gốc từ vịt trời cổ xanh. Hai loài khác nhau đến mức khi cho ngan phối với vịt, đời con thường không sinh sản được, giống như con la sinh ra từ ngựa và lừa.
Ngan đến Việt Nam từ bao giờ thì chưa có tài liệu khẳng định chắc chắn, nhưng ngan đã có mặt trong nông hộ nhiều thế hệ, đủ để hình thành các quần thể địa phương khác nhau về màu lông và tầm vóc. Các tài liệu chăn nuôi thường nhắc tới ba nhóm ngan nội: ngan Ré (lông trắng, nhỏ con), ngan Trâu (to con, lông sẫm hoặc loang) và ngan Sen (lông loang). Ở Nam Bộ, ngan được gọi phổ biến là vịt xiêm.
Hiểu ngan là loài riêng giúp bạn tránh một loạt hiểu lầm. Ngan không kêu "quạc quạc" như vịt mà chủ yếu rít khè khè, ít cần nước bơi hơn vịt, thích đậu cao, con mái còn bay được quãng ngắn, và ngan mái ấp trứng rất giỏi. Thời gian ấp trứng ngan cũng dài hơn vịt, khoảng năm tuần. Những đặc điểm này có ở mọi giống ngan, không riêng ngan Trâu.
Nhận dạng ngan Trâu
Tầm vóc lớn so với ngan nội khác. Ngan Trâu, nhất là con trống, có khung xương to, ngực rộng, chân to, đứng chắc. Ở loài ngan, con trống luôn to hơn con mái rất nhiều; vì vậy khi so tầm vóc, bạn phải so trống với trống, mái với mái.
Lông sẫm hoặc loang. Màu lông thường được mô tả là đen ánh xanh, có thể điểm mảng trắng ở cánh, ngực hoặc đầu. Mức độ loang khác nhau giữa các cá thể. Ngan Trâu không phải giống lông trắng tuyền.
Mào thịt đỏ ở mặt. Như mọi giống ngan, ngan Trâu có vùng da trần đỏ quanh mắt và gốc mỏ, con trống phát triển rõ hơn con mái. Đây là đặc điểm của loài, không dùng để phân biệt giống.
Mỏ và chân. Mỏ thường hồng hoặc sẫm có vệt, chân màu thay đổi theo màu lông. Chỉ là dấu hiệu phụ.
Tính nết điềm tĩnh. Ngan Trâu trưởng thành thường điềm, đi chậm, ít hoảng loạn như vịt. Con trống có thể hung khi bảo vệ đàn, nhất là trong mùa sinh sản.
Ngan Trâu, ngan Pháp và ngan lai: phân biệt ở mức quan sát
Ngan Pháp là tên người chăn nuôi quen gọi các dòng ngan được chọn tạo ở nước ngoài và nhập về Việt Nam, đặt tên theo mã số. Ngan lai là đời con giữa ngan nội và ngan nhập. Bảng dưới gom những khác biệt hay gặp; không có dấu hiệu nào tuyệt đối.
| Tiêu chí | Ngan Trâu | Ngan Pháp (dòng nhập) | Ngan lai |
|---|---|---|---|
| Màu lông | Sẫm hoặc loang, không đồng đều giữa các con | Thường đồng màu theo dòng, nhiều dòng lông trắng | Lẫn lộn, thường trắng pha mảng sẫm |
| Tốc độ lớn | Chậm hơn | Nhanh, được chọn tạo để tăng trọng | Ở giữa, nghiêng về bên ngan nhập |
| Khả năng ấp | Ngan mái ấp tốt | Nhiều dòng giảm bản năng ấp | Tuỳ cá thể |
| Thức ăn quen | Rau cỏ, thóc, thức ăn sẵn có | Cần thức ăn hỗn hợp đủ chất để đạt tăng trọng | Linh hoạt hơn ngan nhập |
| Độ đồng đều trong đàn | Vừa phải, có dao động | Cao | Thấp |
Ngan con mới nở của các nhóm trên nhìn khá giống nhau, nhất là khi ngan Pháp và ngan lai cũng có con lông sẫm. Muốn giữ ngan Trâu, cách chắc nhất vẫn là xem đàn bố mẹ trưởng thành và hỏi lịch sử đàn.
Vì sao ngan Trâu còn ít
Ngan Trâu gặp đúng kiểu áp lực mà nhiều giống nội gặp: một giống nhập lớn nhanh hơn, đồng đều hơn được đưa vào sản xuất rộng rãi. Ngan Pháp và các dòng ngan nhập cho thịt nhiều trong thời gian ngắn, phù hợp với nuôi hàng hoá. Người nuôi chuyển dần sang ngan nhập hoặc cho ngan nội lai với ngan nhập để tăng trọng. Vài thế hệ sau, đàn ngan Trâu thuần trong dân thu hẹp đáng kể.
Ngan còn có một điểm khiến giống nội dễ mất hơn vịt: ngan thường được nuôi rất ít con mỗi nhà, có khi chỉ vài con mái và một con trống để lấy thịt, lấy trứng ấp. Đàn nhỏ như vậy chỉ cần một lần thay trống bằng ngan nhập là cả dòng của nhà đó đã pha. Không có ghi chép, người nuôi cũng không biết đàn mình còn thuần hay không.
Các cơ quan nghiên cứu chăn nuôi đã có chương trình điều tra, lưu giữ ngan nội, trong đó có ngan Trâu. Thông tin cụ thể về đàn đang được giữ ở đâu, quy mô bao nhiêu bạn nên hỏi trực tiếp Viện Chăn nuôi hoặc cơ quan chăn nuôi tỉnh, vì tình trạng lưu giữ thay đổi theo từng giai đoạn và theo nguồn kinh phí.
Điều riêng khi nuôi ngan Trâu
Ngan Trâu to con nên cần chuồng rộng hơn và nền chắc, khô. Ngan nói chung không cần ao bơi như vịt, chỉ cần máng nước đủ sâu để nhúng đầu, rửa mắt mũi. Nền chuồng ẩm ướt lâu ngày làm ngan nặng cân dễ bị đau chân, viêm gan bàn chân. Nhiều hộ làm sàn thưa hoặc rải độn khô, thay thường xuyên.
Ngan thích đậu cao. Ngan Trâu mái tuy nặng vẫn thích nhảy lên chỗ cao để nghỉ, nên chuồng có thanh đậu thấp, chắc là phù hợp. Ngan mái nhẹ có thể bay qua rào thấp, vì vậy khu nuôi đàn giống cần rào đủ cao hoặc cắt bớt lông cánh một bên theo cách người nuôi ngan vẫn làm.
Thức ăn của ngan Trâu nghiêng về rau xanh, bèo, cỏ non, thóc, ngô và cám. Giống quen thức ăn sẵn có nên phù hợp với nông hộ, nhưng mái đẻ và ngan con vẫn cần khẩu phần đủ đạm. Phối khẩu phần cụ thể và cách nuôi ngan thịt nói chung có trang chăn nuôi nông hộ viết riêng.
Ngan mái Trâu ấp giỏi và nuôi con khéo. Đây là lợi thế lớn cho người giữ giống, vì có thể để mái tự ấp trứng của đàn mình, không phụ thuộc vào lò ấp. Kỹ thuật chọn trứng ấp, chăm ngan mẹ và ngan con có tài liệu chuyên về sinh sản gia cầm.
Những hiểu lầm hay gặp về ngan và ngan Trâu
"Ngan là vịt to." Ngan và vịt là hai loài khác nhau, khác cả tổ tiên hoang dã lẫn vùng gốc. Vì vậy kinh nghiệm nuôi vịt không áp dụng nguyên xi cho ngan: ngan ít cần nước bơi, ăn rau nhiều hơn, ấp lâu hơn, và đời con ngan lai vịt thường không sinh sản được.
"Ngan nào to cũng là ngan Trâu." Ở loài ngan, con trống luôn to gần gấp đôi con mái, nên một con trống ngan bất kỳ đứng cạnh mái cũng trông như "ngan trâu". Ngan Pháp và ngan lai cũng to. Muốn nhận ngan Trâu phải so trống với trống cùng tuổi, xem màu lông và hỏi lý lịch.
"Ngan nội thì không cần tiêm phòng." Ngan nội chịu kham khổ về thức ăn và chuồng trại, nhưng vẫn mắc các bệnh truyền nhiễm của thủy cầm. Đàn giữ giống ít con càng cần phòng bệnh cẩn thận vì mất vài con là mất phần lớn nguồn gen của đàn.
"Cho ngan Trâu lai ngan Pháp là cải tạo giống." Lai để có ngan thịt lớn nhanh hơn là một lựa chọn sản xuất hợp lý. Nhưng đó là tạo ra con lai, không phải cải tạo ngan Trâu. Nếu muốn giữ ngan Trâu, đàn giống phải giữ thuần, còn việc lai làm ở đàn thịt riêng và bán đúng tên.
Giữ một đàn ngan Trâu nhỏ ở nông hộ
Ngan nuôi ít con nên giữ giống càng phải cẩn thận. Các bước sau là nguyên tắc tối thiểu:
- Tìm nguồn có lý lịch: cơ quan chăn nuôi, đơn vị nghiên cứu, hoặc hộ được người trong vùng biết là giữ ngan Trâu lâu năm.
- Xem tận nơi đàn bố mẹ trưởng thành, nhất là con trống: tầm vóc, màu lông, dáng đứng.
- Gom ít nhất vài trống từ các nguồn khác nhau, đừng phụ thuộc một con trống duy nhất.
- Nuôi đàn giống tách khỏi ngan Pháp, ngan lai và ngan hàng xóm; rào đủ cao để mái không bay sang.
- Ghi sổ: con nào đẻ ổ nào, trứng ấp từ mái nào, ngan con nở ngày nào, giữ lại con nào.
- Chọn con giữ giống theo dáng và sức khoẻ ở tuổi trưởng thành, không theo con lớn nhanh nhất.
- Định kỳ đổi trống với hộ khác cùng giữ ngan Trâu, có ghi chép, để hạn chế cận huyết.
Số con tối thiểu và cách luân chuyển trống được bàn kỹ ở danh mục giữ giống ở nông hộ của trang.
Khi nào gọi cán bộ thú y
Ngan Trâu được xem là chịu kham khổ, nhưng ngan vẫn mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở thủy cầm. Bạn nên báo thú y xã hoặc cơ quan thú y địa phương khi gặp:
- Ngan chết rải rác hoặc chết nhiều con không rõ nguyên nhân.
- Ngan bỏ ăn, ủ rũ, chảy nước mắt mũi, sưng đầu, đi lảo đảo, phân bất thường.
- Ngan con chết nhiều trong những tuần đầu dù đã úm đúng cách.
- Trong vùng có thông báo dịch ở gia cầm.
Không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng. Lịch tiêm phòng cho ngan theo tình hình dịch của từng vùng, cán bộ thú y là người hướng dẫn đúng nhất.
Với đàn giữ giống, nên cách ly ngan mới mua về ở khu riêng một thời gian, theo dõi ăn uống và phân hằng ngày trước khi nhập đàn. Người chăm đàn đi chợ gia cầm về nên thay dép, rửa tay trước khi vào chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Ngan Trâu có phải là ngan Pháp lông đen không?
Không. Ngan Trâu là giống ngan nội địa phương, còn ngan Pháp là tên gọi chung các dòng ngan chọn tạo ở nước ngoài rồi nhập về. Một số dòng ngan nhập cũng có lông sẫm nên dễ nhầm. Ngan nhập thường lớn nhanh và đồng đều hơn, còn ngan Trâu lớn chậm, màu lông loang không đều.
Vì sao gọi là ngan Trâu?
Chữ "trâu" trong tên gọi dân gian thường dùng cho con vật to, khoẻ trong loài, như gà trâu, ngan trâu. Tên gọi chỉ tầm vóc chứ không chỉ vùng gốc. Vì vậy ở các vùng khác nhau, người ta có thể gọi những con ngan to là ngan trâu dù chúng chưa chắc cùng một quần thể.
Ngan Trâu có ấp trứng tốt không?
Ngan mái nói chung ấp rất giỏi, ngan nội như ngan Trâu thường giữ bản năng ấp tốt hơn nhiều dòng ngan nhập. Đây là lợi thế cho người giữ giống vì có thể để mái tự ấp. Thời gian ấp trứng ngan dài hơn trứng vịt, khoảng năm tuần.
Ngan phối với vịt ra con gì?
Đời con giữa ngan và vịt thường được gọi là vịt pha ngan hoặc con la vịt. Vì ngan và vịt là hai loài khác nhau, đời con này thường không sinh sản được. Người nuôi giữ giống ngan Trâu cần tách ngan khỏi vịt trong mùa sinh sản để không lãng phí trứng của mái giống.
Ngan Trâu nuôi có cần ao không?
Không bắt buộc. Ngan cần nước uống sạch và máng nước đủ sâu để nhúng đầu, nhưng không cần ao bơi như vịt. Nền chuồng khô, có chỗ đậu, có bóng mát quan trọng hơn ao. Nuôi trên nền ẩm lâu ngày, ngan to con dễ bị đau chân.
Mua ngan Trâu giống ở đâu cho đúng?
Đầu mối đáng tin là đơn vị nghiên cứu chăn nuôi, cơ quan chăn nuôi hoặc khuyến nông địa phương, và những hộ giữ ngan Trâu lâu năm được xác nhận. Hãy xem đàn bố mẹ tận nơi, hỏi lịch sử đàn, và cẩn thận với nơi bán ngan con số lượng lớn mà không cho xem đàn bố mẹ.