Vịt Cỏ là giống vịt nội phổ biến nhất Việt Nam: nhỏ con, nhanh nhẹn, đẻ sớm và đẻ khá nhiều so với tầm vóc, lông rất đa dạng màu, quen kiếm mồi trên ruộng lúa và kênh mương. Ở miền Bắc nhiều nơi gọi là vịt Đàn, ở Nam Bộ người ta quen gọi vịt Tàu. Giống này là nền của nghề nuôi vịt chạy đồng và của nhiều món trứng vịt quen thuộc. Nói gọn: vịt Cỏ là vịt nội nhỏ con, đẻ trứng là chính, lông không có một màu chuẩn.
Vì phổ biến quá, vịt Cỏ lại là giống khó giữ thuần nhất: gần như ở đâu cũng có vịt Cỏ nằm cạnh vịt lai, vịt chuyên trứng nhập. Bài này giải thích vịt Cỏ thật trông thế nào, điều gì làm nên giống, chỗ hay nhầm, và nếu muốn giữ một đàn vịt Cỏ đúng nghĩa thì cần làm gì.
Một giống, nhiều tên: vịt Cỏ, vịt Đàn, vịt Tàu
Tên "vịt Cỏ" có lẽ đến từ cách người nông dân gọi những thứ nhỏ, sẵn có, mọc khắp nơi như cỏ: gà cỏ, vịt cỏ, heo cỏ. Nó không chỉ một vùng gốc cụ thể mà chỉ quần thể vịt địa phương nhỏ con có ở hầu khắp đồng bằng và trung du. Một số nơi miền Bắc gọi là vịt Đàn vì giống này hay được nuôi thành đàn lớn để chạy đồng. Ở Nam Bộ, "vịt Tàu" là tên gọi phổ thông cho vịt địa phương, phân biệt với "vịt xiêm" là tên miền Nam gọi con ngan.
Vì tên gọi rộng như vậy, khi đọc tài liệu cũ hoặc nghe người bán, bạn cần hiểu "vịt Cỏ" là một nhóm chứ không phải một dòng đồng nhất như các giống nhập được chọn tạo. Vịt Cỏ ở đồng bằng sông Hồng và ở đồng bằng sông Cửu Long có thể khác nhau đôi chút về màu lông, tầm vóc. Chúng giống nhau ở những đặc điểm cốt lõi: nhỏ, nhẹ, đẻ sớm, tự kiếm mồi tốt.
Trong nghiên cứu chăn nuôi, vịt Cỏ được xếp vào các giống vịt nội cần lưu giữ nguồn gen. Đơn vị có nhiều công trình về vịt Cỏ và các giống vịt nội khác là Trung tâm Nghiên cứu Vịt Đại Xuyên thuộc Viện Chăn nuôi. Một số dòng vịt Cỏ đã được chọn lọc theo màu lông để đàn đồng đều hơn; đó là dòng chọn lọc từ vịt Cỏ, khác với vịt Cỏ lẫn lộn ngoài đồng.
Nhận dạng vịt Cỏ trưởng thành
Vịt Cỏ không có một màu lông chuẩn duy nhất. Thay vào đó, bạn nhận giống qua tầm vóc và dáng, rồi xem màu lông có nằm trong các kiểu thường gặp hay không.
| Đặc điểm | Mô tả thường gặp | Ghi chú khi nhận dạng |
|---|---|---|
| Tầm vóc | Nhỏ, nhẹ, là giống vịt nội nhỏ con nhất trong các giống phổ biến | Con to bè bất thường thường đã pha máu vịt thịt |
| Dáng | Thân gọn, cổ thon, đứng hơi xiên, đi nhanh | Không có bụng sau phình kiểu vịt bầu |
| Màu lông | Cánh sẻ, trắng, đen, khoang trắng đen, xám | Đa dạng là bình thường, không phải dấu hiệu lai |
| Mỏ, chân | Màu thay đổi theo màu lông: vàng, xám, đen hoặc lẫn | Không dùng làm dấu hiệu chính |
| Trứng | Nhỏ hơn trứng vịt chuyên trứng nhập, vỏ trắng hoặc xanh nhạt | Trứng quá to so với cỡ mái là dấu hiệu nên xem lại |
| Tính nết | Nhanh nhẹn, nhát, dễ hoảng khi bị lùa gấp | Đàn quá chậm chạp, nặng nề thường không còn đặc trưng vịt Cỏ |
Chính sự đa dạng màu lông làm vịt Cỏ khó kiểm tra bằng mắt. Khác với vịt bầu, bạn không thể nói "đàn này lẫn màu nên đã lai". Phải dựa vào tầm vóc, dáng thân, tốc độ lớn và nguồn gốc đàn bố mẹ.
Điều làm nên giống vịt Cỏ
Thành thục sớm. Vịt Cỏ bắt đầu đẻ sớm hơn các giống vịt nội vóc lớn. Với nông hộ, điều này có nghĩa là đàn sớm có trứng, vòng quay đàn nhanh.
Tự kiếm mồi giỏi. Giống quen sống trên ruộng sau gặt, nhặt thóc rơi, ăn ốc, tép, côn trùng. Nhỏ con nên nhu cầu thức ăn cho mỗi con thấp, phù hợp với lối nuôi tận dụng.
Chịu điều kiện thiếu thốn. Vịt Cỏ quen với chuồng tạm, nước tự nhiên và đi xa. Đây là ưu thế của giống trong nông hộ nhỏ, nhưng không có nghĩa là không cần phòng bệnh.
Bản năng ấp đã yếu. Đây là điểm người nuôi giống khác hay bất ngờ. Qua nhiều đời được chọn để đẻ nhiều, phần lớn vịt Cỏ mái ít chịu ấp. Nghề ấp vịt ở nông thôn từ lâu đã dùng lò ấp thủ công thay cho vịt mẹ.
Thịt ít nhưng thơm. Vịt Cỏ không phải giống thịt. Con trống và mái loại thải có thân nhỏ, thịt chắc, được nhiều người ưa vì đậm vị, nhưng lượng thịt mỗi con không nhiều.
Nhát và nhạy với tiếng động. Vịt Cỏ hoảng nhanh khi bị lùa gấp, có chó lạ hoặc tiếng động lớn ban đêm. Đàn hoảng dễ dồn đống, giẫm lên nhau, mái đang đẻ có thể giảm trứng mấy ngày. Người chăn lâu năm thường lùa vịt chậm, gọi đàn bằng một tiếng quen, và giữ chuồng đêm yên tĩnh. Đây là tính nết của giống, không phải dấu hiệu bệnh.
Vì sao vịt Cỏ thuần ngày càng ít
Nghe thì lạ, vì vịt Cỏ có mặt khắp nơi. Nhưng chính vì có mặt khắp nơi và không có ranh giới rõ, vịt Cỏ bị pha nhiều nhất. Người nuôi chạy đồng muốn vịt đẻ nhiều hơn, trứng to hơn nên cho lai với các giống chuyên trứng nhập. Người nuôi thịt muốn vịt to hơn nên cho lai với vịt siêu thịt. Các đàn lai này lại thả chung đồng, chung kênh với đàn vịt Cỏ, và vịt trống thì không phân biệt đàn.
Kết quả là đàn vịt ngoài đồng hiện nay thường là hỗn hợp: có con mang nhiều máu vịt Cỏ, có con gần như đã thành vịt lai. Người nuôi không có ghi chép thì không thể biết đời nào đã pha. Đây là tình trạng chung của nhiều giống nội "phổ thông", không riêng vịt Cỏ, và là lý do các chương trình bảo tồn giữ đàn hạt nhân trong điều kiện có kiểm soát.
Với nông hộ, vấn đề không nằm ở chỗ vịt lai là xấu. Vịt lai có chỗ đứng của nó trong sản xuất. Vấn đề là nếu không ai giữ đàn thuần, các đặc tính của vịt Cỏ như chịu kham khổ, đẻ sớm, tự kiếm mồi giỏi sẽ dần mất, trong khi đó lại là những đặc tính quý khi điều kiện chăn nuôi khó khăn hoặc khi cần nguồn gen để lai tạo về sau.
Muốn giữ một đàn vịt Cỏ đúng giống thì làm gì
Giữ vịt Cỏ khó hơn giữ vịt bầu vì không thể dựa vào màu lông. Nguyên tắc chung như sau:
- Tìm đàn khởi đầu từ cơ sở giữ giống có lý lịch, hoặc từ hộ đã giữ vịt Cỏ khép kín nhiều năm, không nhập vịt lạ.
- Ghi nhận đặc điểm của đàn bố mẹ: tầm vóc mái, cỡ trứng, tuổi bắt đầu đẻ. Những con số tương đối này là "chuẩn" riêng của đàn bạn.
- Nuôi đàn giống tách khỏi đàn chạy đồng và khỏi vịt hàng xóm, nhất là trong mùa đẻ.
- Chọn trứng ấp từ những mái đúng tầm vóc, trứng đúng cỡ; loại những con lớn nhanh, to bè bất thường khỏi đàn giống.
- Giữ nhiều trống, ghi nguồn từng trống, đổi trống có kiểm soát với hộ giữ giống khác.
- Nếu muốn đàn đồng màu hơn để dễ quản lý, chọn dần theo một kiểu màu, nhưng đừng loại hết các màu khác ngay một lúc vì có thể mất đi nhiều đặc tính khác.
Kỹ thuật nuôi vịt chạy đồng, thức ăn tận dụng và phòng bệnh cho đàn vịt đã có trang chăn nuôi nông hộ viết riêng; ở đây chỉ bàn phần giữ giống.
Những hiểu lầm hay gặp về vịt Cỏ
"Vịt nhỏ con là vịt Cỏ." Vịt nhỏ có thể là vịt Cỏ, cũng có thể là vịt lai còi, vịt chuyên trứng nhập nuôi kham khổ, hoặc vịt chưa trưởng thành. Tầm vóc chỉ có nghĩa khi so ở cùng tuổi và cùng điều kiện nuôi.
"Lẫn nhiều màu là đã lai." Với vịt bầu thì đúng phần nào, nhưng với vịt Cỏ thì không. Đa dạng màu lông là đặc điểm vốn có của quần thể vịt Cỏ chưa chọn lọc. Muốn đánh giá đàn đã pha hay chưa, bạn xem tầm vóc, cỡ trứng và tốc độ lớn.
"Vịt Cỏ là giống kém, nên thay hết bằng vịt nhập." Trong điều kiện thức ăn đầy đủ, chuồng trại tốt, vịt chuyên trứng nhập đẻ nhiều hơn. Nhưng ở nơi thức ăn thiếu, nuôi thả là chính, vịt Cỏ chịu được những điều kiện mà giống nhập không chịu nổi. Hai nhóm hợp với hai lối nuôi khác nhau, không có giống nào kém tuyệt đối.
"Vịt Cỏ ở đâu cũng giống nhau." Vì phân bố rộng và được giữ ở nhiều vùng riêng rẽ, vịt Cỏ mỗi nơi có thể khác nhau về màu lông phổ biến, tầm vóc, thậm chí cả nhịp đẻ. Khi đổi trống giữa các vùng, bạn nên biết mình đang đưa vào những đặc điểm gì, và ghi lại trống mới đến từ vùng nào.
"Trứng vịt Cỏ nhỏ nên kém dinh dưỡng." Cỡ trứng là đặc điểm của giống, không phải thước đo chất lượng. Trứng nhỏ chỉ có nghĩa là mỗi quả nặng ít hơn; khi bán theo quả, người nuôi cần tính điều này vào đầu ra.
Khi nào nên gọi cán bộ thú y
Vịt Cỏ chạy đồng di chuyển nhiều, tiếp xúc với nhiều đàn và chim hoang, nên nguy cơ lây bệnh cao. Đàn giữ giống lại là tài sản tích lũy qua nhiều năm, mất một lần là phải làm lại từ đầu. Với đàn giữ giống, bạn nên báo thú y địa phương ngay khi thấy:
- Vịt chết rải rác không rõ nguyên nhân, hoặc chết nhiều con trong thời gian ngắn.
- Vịt ủ rũ, sưng đầu, chảy nước mắt, đi lảo đảo, phân bất thường.
- Đàn đang đẻ đột ngột giảm trứng mạnh kèm biểu hiện bệnh.
- Vùng lân cận đang có thông báo dịch ở gia cầm.
Không tự dùng thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng. Báo sớm vừa giữ đàn của bạn vừa giúp cả xóm, cả cánh đồng không lan dịch.
Một thói quen nên có là cách ly vịt mới mua về một thời gian trước khi nhập đàn giống, và hạn chế cho đàn giống chạy chung đồng với các đàn lạ. Thời gian cách ly cụ thể và các loại vắc xin cần tiêm bạn hỏi cán bộ thú y, vì tuỳ tình hình dịch từng vùng.
Câu hỏi thường gặp
Vịt Cỏ và vịt Tàu có phải là một không?
Ở Nam Bộ, "vịt Tàu" là cách gọi phổ thông cho vịt địa phương nhỏ con, về cơ bản tương ứng với nhóm vịt Cỏ ở miền Bắc. Tuy nhiên, vì là tên dân gian, có lúc người ta gọi chung mọi con vịt lông màu là vịt Tàu, kể cả vịt lai. Khi mua giống, hãy hỏi thêm về nguồn gốc đàn bố mẹ.
Vịt Cỏ có mấy màu lông là chuẩn?
Không có một màu chuẩn duy nhất. Vịt Cỏ thường có các kiểu cánh sẻ, trắng, đen, khoang và xám. Sự đa dạng này là bình thường ở giống nội chưa được chọn lọc theo màu. Một số dòng chọn lọc từ vịt Cỏ có màu đồng đều hơn, nhưng đó là kết quả chọn lọc chứ không phải chuẩn của giống.
Làm sao biết đàn vịt Cỏ đã lai với vịt chuyên trứng nhập?
Không có dấu hiệu đơn lẻ nào chắc chắn. Những gợi ý thường gặp là tầm vóc mái lớn hơn hẳn vịt Cỏ, trứng to bất thường so với cỡ mái, đàn có nhiều con mang kiểu lông của giống nhập. Cách đáng tin hơn là hỏi lịch sử đàn và theo dõi qua các đời.
Vịt Cỏ có ấp trứng được không?
Một số vịt Cỏ mái vẫn chịu ấp, nhưng phần lớn đã yếu bản năng ấp vì được chọn để đẻ nhiều qua nhiều thế hệ. Nghề ấp vịt ở nông thôn từ lâu dùng lò ấp hoặc máy ấp. Kỹ thuật ấp nở cụ thể bạn nên đọc ở tài liệu chuyên về sinh sản và ấp trứng.
Nuôi vịt Cỏ lấy thịt có lợi không?
Vịt Cỏ không phải giống thịt, mỗi con cho ít thịt và lớn chậm hơn vịt siêu thịt. Bù lại thịt chắc, thơm và nhiều người ưa. Có lợi hay không tuỳ đầu ra và chi phí cụ thể của từng hộ; bạn nên tự tính bằng số liệu của mình thay vì nghe một con số chung.
Vịt Cỏ có trong chương trình bảo tồn nguồn gen không?
Vịt Cỏ thuộc nhóm giống vịt nội được các cơ quan nghiên cứu chăn nuôi quan tâm lưu giữ và chọn lọc. Danh mục nguồn gen cụ thể cần bảo tồn do cơ quan quản lý nhà nước về chăn nuôi ban hành và có thể thay đổi, nên bạn hãy tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan chăn nuôi địa phương.