Với cây giống bưởi, cam, bạn kiểm được ngay ở vườn ươm ba điều: cây là cây ghép hay cây mọc từ hạt, gốc ghép có lành và có chồi dại không, và mắt ghép lấy từ nguồn nào; còn cây có đúng là bưởi Phúc Trạch, bưởi Diễn hay cam Xã Đoài hay không thì gần như chỉ xác nhận được khi cây ra quả, sau vài năm. Vì khoảng thời gian chờ dài như vậy, cái quyết định nằm ở nguồn gốc vật liệu nhân giống, không ở dáng cây con.
Bài này giải thích vì sao lá và thân cây con nói được ít điều về tên giống, những gì vẫn kiểm được bằng mắt, một hiện tượng sinh học khiến cây hạt bưởi khác cây hạt cam, chuyện chồi dại làm vườn "đổi giống" sau vài năm, và cách đối chiếu quả đầu tiên với mô tả giống. Kỹ thuật ghép và chăm vườn ươm là chủ đề khác; ở đây chỉ bàn chuyện đúng giống.
Vì sao lá cây con gần như không nói được tên giống
Các giống bưởi khác nhau chủ yếu ở quả: hình dạng, núm, độ dày và màu vỏ, màu và độ ráo của tép, số hạt, độ ngọt, vị the. Lá của các giống bưởi đều to, có cánh lá rộng ở cuống; khác biệt giữa các giống nằm ở những chi tiết nhỏ về kích thước, độ dày, sắc xanh mà ngay người trồng lâu năm cũng chỉ dám nói "có vẻ", nhất là khi cây còn trong bầu ươm, lá chưa trưởng thành.
Điều mắt thường phân biệt được khá chắc ở lá là nhóm cây. Bưởi có cánh lá rộng hình tim nối với phiến lá; cam có cánh lá hẹp hơn nhiều; quýt cánh lá rất nhỏ hoặc gần như không rõ. Như vậy, nhìn lá bạn biết cây trong bầu là bưởi chứ không phải cam, nhưng không biết đó là giống bưởi nào.
Cũng cần biết rằng nhiều giống được gọi là "cam" theo thói quen lại gần với nhóm quýt về mặt thực vật, ví dụ cam Canh. Nhận nhóm cây bằng lá chỉ là bước loại trừ thô, không phải kết luận về giống.
Cây ghép hay cây hạt: một hiện tượng sinh học làm bưởi khác cam
Bưởi trồng từ hạt không giữ giống. Ở bưởi, mỗi hạt thường chỉ có một phôi, sinh ra từ thụ phấn, mang gen của cả cây mẹ lẫn cây cho phấn. Cây mọc từ hạt bưởi Phúc Trạch vì vậy là một tổ hợp gen mới, quả có thể khác cây mẹ rõ rệt. Đây là lý do bưởi quý được nhân bằng ghép, chiết, không bằng hạt.
Cam, quýt có hiện tượng đa phôi. Hạt của nhiều giống cam, quýt chứa nhiều phôi, trong đó có những phôi hình thành từ mô của cây mẹ, mang gen giống hệt cây mẹ. Cây mọc từ các phôi này giữ được đặc điểm giống. Tuy nhiên trong cùng một hạt vẫn có thể có phôi sinh từ thụ phấn, và người gieo không biết cây nào mọc từ phôi nào.
Cây hạt nào cũng có thời kỳ non dài. Kể cả khi giữ được giống, cây mọc từ hạt thường nhiều gai, lâu ra quả hơn cây ghép nhiều năm. Vì vậy trong sản xuất, cam cũng nhân chủ yếu bằng ghép.
Cách nhận cây ghép. Cây ghép có vết nối rõ ở thân, thường cách mặt bầu một đoạn; phía trên vết nối là phần mang giống, phía dưới là gốc ghép. Cây chiết không có vết nối nhưng rễ mọc từ một đoạn cành, bộ rễ không có rễ cọc. Cây hạt thân liền từ rễ lên, thường nhiều gai dài.
Những gì kiểm được ở cây giống trong vườn ươm
Dù không biết chắc tên giống, vẫn có nhiều thứ bạn kiểm được khi nhận cây, và mỗi thứ loại bớt một nguồn rủi ro:
- Vết ghép: liền, không nứt, không có vệt chảy nhựa; vết ghép yếu là chỗ cây dễ gãy và dễ nhiễm bệnh.
- Chồi dưới vết ghép: mọi chồi mọc từ thân phía dưới vết ghép là chồi của gốc ghép, không phải của giống. Cây giống tốt đã được tỉa sạch chồi này.
- Độ đồng đều của lô: các cây cùng giống, cùng tuổi ghép trong một lô có dáng lá, sắc lá, độ gai gần nhau. Một vài cây khác hẳn trong lô là dấu hiệu lẫn mắt ghép hoặc lẫn cây.
- Lá và rễ: lá không có đốm, không vàng gân bất thường; rễ trắng, không thối, không cuộn tròn quanh đáy bầu.
- Nguồn mắt ghép: hỏi mắt ghép lấy từ cây nào, vườn nào; với các giống có cây đầu dòng hoặc vườn cây đầu dòng được công nhận, hỏi mắt ghép có từ nguồn đó không.
- Gốc ghép: hỏi gốc ghép là loại gì; gốc ghép ảnh hưởng tới sức chịu hạn, chịu úng, sức lớn và tuổi thọ của cây, dù không đổi giống của quả.
Với cây có múi, vàng lá gân xanh là bệnh đáng lo nhất ở khâu cây giống, lây qua mắt ghép và qua rầy chổng cánh. Cây mua từ nguồn không rõ có thể mang bệnh mà chưa biểu hiện. Chuyện chọn cây sạch bệnh và kỹ thuật vườn ươm thuộc chủ đề cây giống chung; ở đây chỉ lưu ý rằng nguồn mắt ghép tốt vừa giúp đúng giống vừa giảm rủi ro bệnh.
Chồi dại: vì sao vườn bưởi "đổi giống" sau vài năm
Có những vườn trồng đúng cây ghép từ nguồn tốt, vài năm sau ra quả lại không giống mô tả: quả nhỏ, chua, nhiều hạt, vỏ dày. Một nguyên nhân hay gặp là chồi mọc từ gốc ghép. Gốc ghép của bưởi thường là bưởi chua hoặc các loại cây có múi khoẻ khác; chồi của nó mọc từ thân dưới vết ghép hoặc từ rễ, lớn rất nhanh vì gốc ghép khoẻ. Nếu không tỉa, các cành này phát triển thành tán, lấn át phần cành của giống, và cây ra quả của gốc ghép.
Cách nhận: lần theo cành mang quả lạ xuống tới thân. Nếu cành đó xuất phát từ phía dưới vết ghép, hoặc từ một chồi mọc lên sát gốc, đó là cành của gốc ghép. Lá của các cành này thường khác lá cành giống về kích thước, độ gai. Cắt bỏ tận gốc cành đó, cây sẽ trở lại cho quả đúng giống ở những cành phía trên vết ghép.
Hiện tượng này giải thích nhiều câu chuyện "mua nhầm giống" mà thật ra cây giống ban đầu không sai. Trước khi kết luận người bán cây giống sai, hãy kiểm tra cây có cành mọc từ gốc ghép không. Việc tỉa chồi dưới vết ghép thường xuyên trong những năm đầu là việc đơn giản nhất để giữ vườn đúng giống.
Quả đầu tiên: đối chiếu với mô tả giống thế nào
Khi cây ra quả lứa đầu, bạn mới thật sự kiểm được tên giống. Hãy đối chiếu theo từng nhóm đặc điểm với mô tả giống của cơ quan nghiên cứu hoặc của vùng gốc:
| Nhóm đặc điểm | Xem gì | Chịu ảnh hưởng của điều kiện trồng |
|---|---|---|
| Hình dạng quả | Tròn, dẹt, quả lê, có núm hay không | Ít |
| Vỏ | Độ dày, màu khi chín, độ nhẵn, mùi tinh dầu | Vừa: chăm sóc và tuổi cây ảnh hưởng độ dày |
| Múi và tép | Số múi, màu tép, độ ráo, độ mọng | Vừa |
| Hạt | Nhiều hay ít, có hạt lép không | Vừa: phụ thuộc thụ phấn chéo trong vườn |
| Vị | Ngọt, chua, the, đắng nhẹ | Nhiều: đất, nước, khí hậu, thời điểm thu |
Hai lưu ý quan trọng. Thứ nhất, quả lứa đầu của cây còn non thường chưa đạt chuẩn của giống; nên đánh giá qua hai, ba vụ. Thứ hai, vị là đặc điểm chịu ảnh hưởng lớn nhất của nơi trồng: một cây đúng giống bưởi Phúc Trạch trồng xa vùng Hương Khê cũ có thể không cho vị y như ở vùng gốc. Vị khác chưa chứng minh sai giống; hình dạng quả, cấu trúc múi, tép, hạt khác hẳn mới là dấu hiệu đáng tin.
Những hiểu lầm hay gặp khi đánh giá cây giống có múi
Quanh chuyện cây giống bưởi, cam đúng hay sai giống có nhiều cách nghĩ khiến người trồng kết luận vội. Vài hiểu lầm phổ biến và điều thực tế phía sau:
- "Cây to, lá xanh là cây đúng giống": cây to khoẻ nói về chất lượng cây giống và gốc ghép, không nói về tên giống. Một cây ghép sai mắt vẫn có thể rất khoẻ.
- "Cây chiết thì chắc đúng giống hơn cây ghép": cả hai đều là nhân vô tính, đúng giống hay không phụ thuộc cây mẹ cho cành hoặc cho mắt. Cây chiết không có gốc ghép nên không bị chồi dại, nhưng bộ rễ không có rễ cọc.
- "Quả lứa đầu không giống là sai giống": cây non thường cho quả chưa ổn định; cần đánh giá qua vài vụ.
- "Vườn bên cạnh trồng giống khác làm đổi giống cây của mình": thụ phấn chéo có thể làm thay đổi số hạt trong quả, nhưng không làm đổi giống của cây đã ghép. Phần thịt quả vẫn mang đặc điểm của cây mẹ; chỉ hạt bên trong mang gen lai.
- "Cây có giấy tờ là chắc đúng": giấy tờ cho biết nguồn khai báo; nó có giá trị khi nguồn đó là cây đầu dòng, vườn đầu dòng được công nhận và bạn có thể đối chiếu. Vẫn nên ghi lại và kiểm khi cây ra quả.
Điểm chung là tách hai câu hỏi: cây có khoẻ không, và cây có đúng giống không. Câu thứ nhất trả lời được ngay; câu thứ hai cần nguồn gốc rõ và thời gian.
Nguồn gốc vật liệu nhân giống: thứ duy nhất kiểm trước được
Vì phải chờ nhiều năm mới thấy quả, người trồng giống cây ăn quả quý chỉ có một cách giảm rủi ro ngay từ đầu: biết mắt ghép đến từ đâu. Theo nguyên tắc của Luật Trồng trọt 2018, cây đầu dòng và vườn cây đầu dòng của cây trồng lâu năm được cơ quan quản lý nông nghiệp công nhận, và đó là nguồn vật liệu nhân giống được xác định rõ. Chi tiết về điều kiện, thủ tục, cơ quan công nhận nằm trong các văn bản hướng dẫn; bạn nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi cơ quan nông nghiệp tỉnh.
Trong thực tế, không phải giống cổ nào cũng có cây đầu dòng được công nhận, và không phải vườn ươm nào cũng lấy mắt từ đó. Khi không có, nguồn đáng tin tiếp theo là những vườn cây lâu năm ở vùng gốc, đã cho quả đúng giống nhiều vụ, được người trong vùng biết đến. Hỏi rõ cây mẹ bao nhiêu tuổi, đã cho quả mấy vụ, quả trông thế nào, và nếu được thì xem tận mắt cây mẹ khi có quả.
Ghi lại nguồn mắt ghép của từng lô cây trồng xuống vườn. Vài năm sau, khi quả ra không đúng, ghi chép đó giúp bạn biết lô nào có vấn đề và truy được về nguồn.
Câu hỏi thường gặp
Trồng bưởi Phúc Trạch từ hạt có ra đúng bưởi Phúc Trạch không?
Thường là không. Hạt bưởi chủ yếu có một phôi sinh từ thụ phấn, nên cây mọc từ hạt là tổ hợp gen mới và quả có thể khác cây mẹ rõ. Cây hạt còn lâu ra quả hơn nhiều. Muốn giữ đúng giống cần nhân bằng ghép hoặc chiết.
Nhìn lá cây giống có biết là bưởi Diễn hay bưởi da xanh không?
Gần như không chắc chắn được. Lá giúp phân biệt bưởi với cam, quýt nhờ cánh lá, nhưng các giống bưởi khác nhau chủ yếu ở quả. Tên giống của cây con dựa vào nguồn mắt ghép và chỉ xác nhận được khi cây ra quả.
Cây bưởi ghép ra quả chua nhỏ có phải mua nhầm giống không?
Chưa chắc. Trước hết kiểm tra cành mang quả có mọc từ phía dưới vết ghép không; nếu có, đó là cành của gốc ghép. Ngoài ra quả lứa đầu của cây non thường chưa đạt chuẩn, nên đánh giá qua vài vụ.
Cam trồng từ hạt có giữ giống không?
Nhiều giống cam, quýt có hạt đa phôi, trong đó có phôi mang gen giống hệt cây mẹ, nên cây hạt có thể giữ giống. Nhưng không biết chắc cây nào mọc từ phôi nào, và cây hạt nhiều gai, lâu ra quả. Vì vậy sản xuất vẫn dùng cây ghép.
Cây đầu dòng là gì và có bắt buộc phải mua mắt ghép từ cây đầu dòng không?
Cây đầu dòng là cây được cơ quan quản lý công nhận là mẫu đúng giống, có năng suất, phẩm chất tốt, dùng để lấy vật liệu nhân giống. Quy định cụ thể về sản xuất, kinh doanh cây giống từ nguồn này cần tra văn bản hiện hành của Luật Trồng trọt và hướng dẫn.
Trồng đúng giống bưởi quý ở tỉnh khác có ngon như vùng gốc không?
Có thể không. Vị quả chịu ảnh hưởng lớn của đất, nước, khí hậu và cách chăm. Cây đúng giống vẫn giữ hình dạng quả, cấu trúc múi, tép, nhưng vị có thể khác vùng gốc. Đây không phải dấu hiệu sai giống.