Cây hồi trồng ở Lạng Sơn là loài Illicium verum, cây gỗ thường xanh cho quả hình sao thường có tám cánh, mùi thơm ngọt đặc trưng; đây là loài hồi dùng làm gia vị. Trong rừng núi còn có một số loài khác cùng chi, thường được gọi chung là hồi núi, quả nhìn hao hao nhưng chứa chất độc với thần kinh, tuyệt đối không dùng để ăn hay làm giống trồng lấy quả gia vị.
Bài này dành cho người muốn trồng hồi đúng giống, người giữ cây hồi trên đồi nhà, và người cần phân biệt quả hồi trồng với quả hồi rừng lạ. Nội dung tập trung vào đặc điểm cây và quả, nguồn giống, cách chọn cây mẹ lấy hạt; không bàn công dụng chữa bệnh.
Hồi Lạng Sơn là cây gì
Hồi thuộc chi Illicium, một chi cây gỗ có hoa cổ, phân bố chủ yếu ở Đông Á và Bắc Mỹ. Trong chi này, loài Illicium verum là loài được trồng để lấy quả làm gia vị và cất tinh dầu. Vùng trồng hồi chính trên thế giới tập trung ở miền nam Trung Quốc và miền núi phía Bắc Việt Nam, trong đó Lạng Sơn là vùng hồi nổi tiếng, cùng với Cao Bằng và Quảng Ninh.
Ở Lạng Sơn, hồi gắn với đời sống người Tày, người Nùng trên các đồi núi đất. Nhiều đồi hồi được trồng từ rất lâu, có cây đã cho quả qua nhiều thế hệ trong gia đình. Hồi Lạng Sơn đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý; phần chứng nhận sản phẩm thuộc phạm vi các trang chuyên về nông sản, còn ở đây ta chỉ nói về cây và giống.
Hồi là cây cần khí hậu mát, ẩm, nhiều sương, đất đồi thoát nước. Vì vậy vùng trồng hồi khá hẹp và rất khó mang đi trồng ở nơi nóng, khô. Tính hẹp vùng này làm cho giống hồi gắn chặt với vùng gốc hơn nhiều cây gia vị khác.
Nhận dạng cây và quả hồi trồng
Cây gỗ thường xanh, tán hình tháp. Cây hồi trưởng thành cao vài mét đến hơn chục mét, thân thẳng, vỏ màu xám, tán khá gọn. Đồi hồi nhìn từ xa xanh thẫm quanh năm.
Lá đơn, dày, mọc dồn đầu cành. Lá hồi hình bầu dục thuôn, dày, mép nguyên, mặt trên xanh bóng. Lá thường mọc tụ ở đầu cành như hình hoa thị. Vò lá thấy mùi thơm hồi.
Hoa màu hồng đến đỏ thẫm. Hoa hồi mọc đơn độc ở nách lá, nhiều cánh, màu hồng nhạt đến đỏ. Đây là điểm dễ thấy vào mùa hoa.
Quả hình sao, các cánh đều, đầu cánh tù. Quả là một chùm đại xếp toả tròn như ngôi sao, thường tám cánh, đôi khi nhiều hoặc ít hơn. Mỗi cánh là một đại hình thuyền, đầu hơi tù, khi chín khô nứt dọc mép trên, bên trong có một hạt nâu bóng. Quả khô màu nâu đỏ, mùi thơm ngọt rõ.
Mùi thơm ngọt, ấm. Bẻ một cánh quả khô, ngửi thấy mùi thơm ngọt đặc trưng, hơi giống mùi cam thảo. Đây là dấu hiệu quan trọng để phân biệt với hồi núi.
Phân biệt hồi trồng với hồi núi có độc
Một số loài hồi mọc hoang trong rừng núi, kể cả loài Illicium anisatum có nguồn gốc Nhật Bản và các loài hồi rừng khác, chứa chất độc ảnh hưởng thần kinh. Quả của chúng có thể bị lẫn vào hồi gia vị. Bảng dưới gom những điểm khác thường được nêu, chỉ để cảnh giác, không thay cho kiểm nghiệm.
| Điểm so | Hồi trồng (Illicium verum) | Hồi núi, hồi rừng có độc |
|---|---|---|
| Số cánh | Thường tám, xếp đều | Thường nhiều hơn hoặc không đều |
| Đầu cánh | Tù, hơi cong lên | Nhọn, thường cong như mỏ chim |
| Kích cỡ quả | Vừa, đầy đặn | Thường nhỏ hơn, cánh gầy, nhăn |
| Mùi | Thơm ngọt, ấm | Mùi khác, có thể như nhựa thông hoặc long não, không ngọt |
| Nguồn | Đồi hồi trồng, có chủ, rõ nguồn | Mọc hoang trong rừng, không rõ cây |
Không thể dựa hoàn toàn vào mắt nhìn khi quả đã khô và vỡ vụn. Nguyên tắc an toàn là chỉ dùng và chỉ lấy giống từ cây hồi trồng có nguồn rõ. Gặp quả hồi lạ ở rừng, không thử nếm, không đem về gieo. Nếu ai đó trong nhà có biểu hiện bất thường sau khi ăn món có hồi không rõ nguồn, như co giật, nôn, lơ mơ, cần đưa ngay tới cơ sở y tế.
Hồi chiêm, hồi mùa và nhịp ra quả của cây
Người trồng hồi ở Lạng Sơn quen nói tới hai vụ quả trong năm: vụ chính thường gọi là hồi mùa, quả to, nhiều, thu vào khoảng nửa cuối năm; và vụ phụ thường gọi là hồi chiêm, quả ít và nhỏ hơn, thu vào khoảng mùa xuân. Thời điểm cụ thể xê dịch theo từng năm thời tiết và từng đồi.
Cây hồi trồng từ hạt phải mất nhiều năm mới bắt đầu cho quả, và nhiều năm nữa mới ổn định. Sản lượng thường lên xuống theo năm, có năm được mùa, có năm mất mùa, một hiện tượng hay gặp ở cây lâu năm. Những yếu tố như rét đậm lúc ra hoa, mưa nhiều lúc đậu quả, hay sâu hại ảnh hưởng lớn tới sản lượng.
Ở góc giống, nhịp ra quả này có ý nghĩa thực tế: muốn đánh giá một cây mẹ có tốt hay không, phải theo dõi nhiều năm, không dựa vào một vụ được mùa. Một cây cho quả đều đặn qua nhiều năm, quả to và đều cánh, đáng quý hơn cây chỉ sai quả một năm rồi kiệt.
Cách hái cũng ảnh hưởng tới cây mẹ. Hái bằng cách bẻ cả cành mang quả làm cây mất cành ra hoa năm sau, trong khi hái từng chùm quả hoặc dùng sào nhẹ nhàng giúp cây giữ được tán. Những đồi hồi lâu đời còn sai quả thường là đồi được hái cẩn thận qua nhiều thế hệ.
Hồi Lạng Sơn và hồi các vùng lân cận
Ngoài Lạng Sơn, hồi còn được trồng nhiều ở Cao Bằng và ở vùng Bình Liêu, Quảng Ninh, cùng một số nơi khác ở miền núi phía Bắc. Các vùng này nằm gần nhau, khí hậu tương đối giống, và trong lịch sử người dân đã trao đổi hạt giống qua lại. Vì vậy về mặt loài, hồi ở các vùng này đều là Illicium verum.
Khác biệt giữa các vùng, nếu có, chủ yếu nằm ở quần thể: mỗi vùng có những cây mẹ đã được chọn qua nhiều đời, có đặc điểm như cỡ quả, độ đều cánh, nhịp ra quả riêng. Thêm vào đó là khác biệt về đất, độ cao và cách chăm. Người trong nghề hay khen quả hồi vùng này đẹp hơn vùng kia, nhưng phân biệt giống giữa các vùng chỉ bằng nhìn quả khô là việc không chắc chắn.
Với người giữ giống, điều cần nhớ là tên vùng nói lên nơi trồng, không bảo đảm chất lượng giống của từng cây. Một đồi hồi ở vùng nổi tiếng vẫn có cây tốt, cây kém. Chọn cây mẹ cụ thể, theo dõi qua nhiều năm, mới là cách chọn giống đúng.
Chọn cây mẹ và gieo hạt hồi
Hồi được nhân giống phổ biến bằng hạt. Vì hoa hồi thụ phấn chéo, cây con không giống hệt cây mẹ, nên chọn cây mẹ tốt và chọn nhiều cây mẹ là cách giữ chất lượng giống. Các bước nguyên lý:
- Chọn cây mẹ đã cho quả ổn định nhiều năm, thân khoẻ, tán đều, không sâu bệnh, quả to, đều cánh, mùi thơm rõ.
- Thu quả từ vụ chính khi quả đã già, vỏ chuyển màu nâu, chưa nứt hẳn. Phơi trong râm để quả tự nứt, lấy hạt.
- Hạt hồi có dầu, mất sức nảy mầm nhanh khi khô, nên giữ hạt trong cát ẩm nơi râm mát và gieo sớm.
- Gieo trên luống hoặc bầu đất tơi, giữ ẩm, che bóng. Cây con hồi rất ưa bóng lúc nhỏ, ra nắng gắt dễ chết.
- Ghi rõ hạt từ cây mẹ nào, đồi nào. Không trộn hạt của cây mẹ không rõ nguồn hoặc hạt hồi rừng vào.
- Khi trồng ra đồi, chọn nơi đất ẩm, thoát nước, có che bóng ban đầu. Theo dõi cây con nhiều năm để biết dòng cây mẹ nào cho đời con tốt.
Một số nơi đã thử ghép hồi để rút ngắn thời gian ra quả và giữ đúng cây trội. Đây là hướng đáng theo dõi, nhưng kỹ thuật ghép cụ thể nên học từ cán bộ khuyến nông hoặc vườn ươm có kinh nghiệm tại chỗ.
Giữ đồi hồi và nguồn gen hồi trong vùng
Đồi hồi cũ là nơi lưu giữ nguồn gen hồi của vùng. Những cây đã sống và cho quả qua nhiều thế hệ là kết quả của chọn lọc tự nhiên và chọn lọc của con người. Khi một đồi hồi bị chặt để chuyển sang cây khác, vùng mất đi một phần di truyền khó thay thế, vì cây hồi lớn rất chậm và nhân giống không đơn giản.
Giữ đồi hồi không chỉ là giữ cây. Đó còn là giữ kinh nghiệm của người trồng: cây nào cho quả đều, cây nào hay mất mùa, đồi nào ít sâu bệnh. Những hiểu biết này thường chỉ nằm trong trí nhớ của người già trong bản. Ghi chép lại, đánh số cây tốt, và chia sẻ hạt giống có nguồn rõ với hộ khác là cách giúp vùng hồi giữ được chất lượng lâu dài.
Với người ở vùng khác muốn trồng thử hồi, cần thật sự cân nhắc điều kiện khí hậu. Hồi đòi hỏi mát, ẩm, nhiều sương; ở vùng nóng và khô, cây khó sống và ra quả kém. Nếu vẫn muốn thử, trồng một vài cây có nguồn rõ, chấp nhận theo dõi lâu, và tuyệt đối không dùng hạt hồi rừng lạ.
Những sai lầm làm hỏng đồi hồi giống
Nhiều đồi hồi xuống cấp không phải do giống kém mà do cách khai thác và chăm sóc. Những sai lầm thường được người trồng lâu năm nhắc tới:
- Bẻ cả cành khi hái quả, làm cây mất cành mang hoa vụ sau, tán thưa dần qua các năm.
- Chặt cây mẹ già để lấy gỗ hoặc trồng cây khác, trong khi đó thường là những cây đã chứng minh cho quả đều qua nhiều thế hệ.
- Gieo hạt từ quả mua ngoài chợ không rõ nguồn, có thể lẫn quả hồi rừng hoặc hạt đã mất sức nảy mầm.
- Phát quang toàn bộ cây che bóng khi trồng mới, làm cây con hồi chết nắng trong những năm đầu.
- Đánh giá cây chỉ qua một vụ, rồi giữ hoặc bỏ cây theo một năm được mùa hay mất mùa.
- Không ghi chép, nên khi người già trong nhà không còn, cả kinh nghiệm về từng cây cũng mất theo.
Sửa những thói quen này không tốn tiền, chỉ cần sự kiên nhẫn. Một đồi hồi được hái cẩn thận, giữ cây mẹ tốt và ghi chép đều đặn sẽ là nguồn giống quý cho cả bản.
Câu hỏi thường gặp
Quả hồi bao nhiêu cánh là hồi thật?
Quả hồi trồng thường có tám cánh, nhưng có thể có quả bảy hoặc chín cánh, hoặc cánh bị lép. Số cánh không phải dấu hiệu duy nhất. Cần xem thêm đầu cánh tù hay nhọn, mùi thơm ngọt hay không, và nhất là nguồn gốc rõ ràng từ cây hồi trồng.
Có thể trồng cây hồi ở miền Nam không?
Rất khó. Hồi cần khí hậu mát, ẩm, nhiều sương và đất đồi thoát nước. Ở vùng nóng quanh năm, cây thường sinh trưởng kém và gần như không ra quả. Nếu có vùng cao nguyên mát, có thể thử với số lượng nhỏ, có theo dõi.
Hạt hồi để khô có gieo được không?
Hạt hồi chứa dầu và mất sức nảy mầm nhanh khi để khô. Nên lấy hạt từ quả vừa thu, giữ trong cát ẩm và gieo sớm. Hạt mua về đã khô lâu thường mọc rất kém, không nên trông đợi.
Làm sao biết cây con hồi mua về đúng loài hồi trồng?
Lúc cây còn nhỏ rất khó phân biệt các loài trong chi Illicium bằng mắt. Cách an toàn là mua từ vườn ươm rõ nguồn, hỏi hạt lấy từ đồi hồi nào. Không mua cây con không rõ nguồn hoặc được giới thiệu là hồi rừng.
Cây hồi bao lâu thì cho quả?
Cây hồi trồng từ hạt phải mất nhiều năm mới bắt đầu ra quả, và còn lâu hơn nữa mới cho sản lượng ổn định. Thời gian cụ thể khác nhau theo đất, độ cao và cách chăm. Đây là cây trồng cho dài hạn, cần tính trước khi quyết định trồng.