Chè Shan tuyết cổ thụ là những cây chè thuộc nhóm lá to, mọc thành cây gỗ trên núi cao phía Bắc, búp và lá non phủ lông tơ trắng mịn nên được gọi là "tuyết". Vì phần lớn các quần thể cổ được trồng hoặc mọc từ hạt, mỗi cây là một tổ hợp di truyền riêng: cùng một đồi chè nhưng cây này búp xanh, cây kia búp tím, cây ra búp sớm, cây ra muộn.
Ở góc giống, điều cần hiểu là: hạt từ một cây chè cổ trồng xuống không cho ra bản sao của cây đó; muốn giữ đúng một cây quý phải nhân vô tính, phổ biến nhất là giâm cành. Bài này không bàn cách chế biến hay pha chè, chỉ đi vào nhận dạng cây, nguồn gốc biến dị và việc giữ giống.
Shan tuyết là giống gì trong cây chè
Cây chè trồng trên thế giới thuộc loài Camellia sinensis. Người ta thường chia thành hai thứ lớn: thứ lá nhỏ, cây bụi, chịu lạnh, phổ biến ở Trung Quốc và Nhật Bản; và thứ lá to, cây gỗ, ưa ấm ẩm, thường gọi theo vùng Assam. Chè Shan ở vùng núi phía Bắc Việt Nam có lá to, thân gỗ, nên nhiều tài liệu xếp vào nhóm lá to; một số nhà nghiên cứu trong nước tách riêng nhóm chè Shan vì đặc điểm hình thái và vùng phân bố.
Chữ "tuyết" chỉ lớp lông tơ trắng phủ trên búp và mặt dưới lá non. Không phải cây chè Shan nào cũng có lông tơ dày như nhau, và lông tơ thường thấy rõ nhất ở búp non. Khi búp già, lông giảm dần.
Các quần thể chè Shan cổ thụ nổi tiếng nằm ở vùng núi cao: Suối Giàng (Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai), Tà Xùa (Sơn La), các vùng Hoàng Su Phì, Vị Xuyên (Hà Giang cũ, nay thuộc Tuyên Quang), cùng nhiều nơi ở Lai Châu, Điện Biên, Cao Bằng. Nhiều cây được người dân địa phương ước tính đã vài trăm năm tuổi. Tuổi thật của từng cây khó xác định nếu không có phương pháp đo, nên bạn nên đọc các con số tuổi với sự dè dặt.
Nhận dạng cây chè Shan tuyết ngoài đồi
Thân gỗ, tán rộng nếu không đốn. Cây Shan cổ thụ để tự nhiên có thể cao vài mét đến hơn chục mét, thân có vỏ xám bạc, thường phủ rêu và địa y ở vùng sương mù. Ở các nương mới, người ta đốn thấp để dễ hái, nên cây trông như bụi lớn.
Lá to, dày, gân rõ. Lá chè Shan dài và to hơn hẳn chè lá nhỏ trung du. Mép lá có răng cưa, gân lá nổi rõ, mặt lá hơi gồ. Lá non màu xanh vàng hoặc ánh tím tuỳ cây.
Búp mập, phủ lông trắng. Búp chè Shan to, mập, lông tơ trắng mịn. Đây là nét dễ nhận nhất khi đứng trước cây. Một số cây búp ít lông hơn, nên đừng coi độ lông là tiêu chí duy nhất.
Hoa trắng, nhị vàng, quả có hạt to. Mùa hoa, cây cho hoa trắng năm đến bảy cánh, nhị vàng dày. Quả chè có một đến vài hạt nâu bóng. Chính hạt này là nguồn trồng của phần lớn quần thể cổ.
Mỗi cây một vẻ. Đi một vòng đồi chè cổ, bạn sẽ thấy cây lá dài, cây lá tròn hơn, cây búp tím, cây búp xanh, thời điểm ra búp khác nhau. Sự đa dạng này là đặc điểm của quần thể mọc từ hạt, không phải dấu hiệu lẫn giống.
Mỗi vùng chè cổ là một quần thể riêng
Các vùng chè Shan cổ thụ ở phía Bắc nằm cách xa nhau, trên những dãy núi khác nhau, độ cao khác nhau và gắn với những cộng đồng khác nhau như người H'Mông, người Dao, người Tày. Qua rất nhiều thế hệ, mỗi vùng là một quần thể có lịch sử riêng: hạt gieo ra từ những cây sẵn có ở đó, chọn lọc theo cách hái, cách đốn và khí hậu tại chỗ.
Vì vậy nói "chè Shan tuyết" là nói một nhóm giống, còn chè Shan ở Suối Giàng, Tà Xùa hay Hoàng Su Phì là những quần thể có thể khác nhau về cỡ lá, độ lông, thời điểm ra búp và hương vị khi chế biến. Một phần khác biệt đến từ di truyền, một phần từ độ cao, nhiệt độ, sương mù và đất. Hiện chưa nên tin những khẳng định đơn giản kiểu "vùng này là Shan chuẩn nhất", vì việc so sánh nghiêm túc cần đặt cây của các vùng trồng chung một chỗ và theo dõi lâu năm.
Ở góc giữ giống, điều này có một hệ quả thực tế: không nên đem cây con từ vùng này trồng xen vào quần thể cổ của vùng khác. Làm như vậy là trộn hai nền di truyền, và hạt thu về sau đó sẽ không còn đại diện cho quần thể gốc nữa. Mỗi vùng nên giữ quần thể của mình, trao đổi giống có ghi nguồn rõ ràng.
Vì sao trồng chè từ hạt không ra cây giống mẹ
Hoa chè chủ yếu thụ phấn chéo nhờ côn trùng, và cây chè có cơ chế hạn chế tự thụ phấn. Nghĩa là hạt trên một cây mẹ thường mang nửa vật liệu di truyền từ cây mẹ và nửa từ một hoặc nhiều cây bố xung quanh mà không ai biết là cây nào. Cây con mọc từ hạt vì thế mỗi cây một tổ hợp, có cây giống mẹ nhiều, có cây khác hẳn.
Đây là lý do một quần thể chè cổ trồng từ hạt rất đa dạng, và là lý do quần thể ấy có giá trị bảo tồn: nó chứa nhiều biến dị mà các vườn chè giâm cành đồng loạt không có. Ngược lại, nếu bạn muốn trồng một vườn mới mang đúng đặc điểm của một cây cổ cụ thể, như búp to lông dày hay ra búp sớm, gieo hạt của cây đó sẽ không bảo đảm được.
Người trồng chè lâu năm ở vùng cao vẫn gieo hạt để có cây con, vì hạt dễ thu, cây con khoẻ, rễ cọc ăn sâu, chịu hạn tốt trên đất dốc. Cách này giữ được tính đa dạng của quần thể nhưng không giữ được từng cây quý. Hai mục tiêu này cần hai cách nhân giống khác nhau, và người giữ giống nên biết mình đang theo đuổi mục tiêu nào.
Gieo hạt hay giâm cành: chọn theo mục tiêu
Bảng so sánh hai cách nhân giống chính của chè Shan theo góc giữ giống.
| Điểm so | Gieo hạt | Giâm cành |
|---|---|---|
| Cây con so với cây mẹ | Khác nhau, mỗi cây một tổ hợp | Giống cây mẹ về di truyền |
| Bộ rễ | Rễ cọc, ăn sâu | Rễ chùm, nông hơn lúc đầu |
| Độ đồng đều của vườn | Thấp, búp ra không đều | Cao, dễ chăm và thu hái |
| Giá trị bảo tồn | Giữ được đa dạng quần thể | Giữ được từng cây quý |
| Điều kiện kỹ thuật | Đơn giản, chọn hạt chắc | Cần vườn ươm, che bóng, giữ ẩm |
| Rủi ro | Không biết trước chất lượng từng cây | Đồng loạt một kiểu gen, dễ cùng nhiễm một bệnh |
Cách làm hợp lý ở nhiều vùng là kết hợp: giữ nguyên quần thể cây cổ, chọn ra những cây có đặc điểm tốt để giâm cành nhân thành vườn mới, đồng thời vẫn gieo một phần bằng hạt để không thu hẹp nền di truyền.
Giữ một cây chè cổ quý bằng giâm cành
Nếu nhà bạn hoặc thôn bạn có một cây chè cổ được quý vì búp đẹp, mùi thơm hoặc khoẻ, cách bảo đảm giữ được đúng cây đó là nhân vô tính. Các bước nguyên lý:
- Theo dõi cây ít nhất vài mùa để chắc đặc điểm tốt ổn định, không phải do một năm thời tiết.
- Chọn cành bánh tẻ, không quá non không quá già, từ phần tán khoẻ của cây. Không lấy quá nhiều cành từ một cây cổ trong một lần.
- Cắt hom có một lá và một mầm nách, cắm vào bầu đất sạch, giữ ẩm và che bóng. Thời điểm và giá thể cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người làm vườn ươm chè ở địa phương.
- Ghi rõ mỗi lứa hom lấy từ cây nào, đánh số cây mẹ. Không trộn hom của nhiều cây vào cùng một bầu ươm khi chưa ghi nguồn.
- Trồng các cây con ra một khu riêng, theo dõi xem đặc điểm có giống cây mẹ không trước khi nhân rộng.
Các đơn vị nghiên cứu chè ở Phú Hộ (Phú Thọ) và nhiều địa phương đã chọn lọc và nhân vô tính một số dòng chè Shan. Nếu muốn trồng mới với số lượng lớn, giống đã được chọn lọc và có nguồn gốc rõ ràng là lựa chọn an toàn hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về chè Shan cổ thụ
"Cây càng già thì giống càng quý." Tuổi cây nói lên lịch sử của quần thể, nhưng không tự động nói lên chất lượng búp. Một cây trăm năm có thể cho búp ít và nhỏ, trong khi cây trẻ hơn trong cùng quần thể lại khoẻ hơn. Giá trị giống phải đánh giá bằng quan sát nhiều mùa.
"Cây chè cổ thụ là chè hoang dại." Phần lớn cây chè cổ ở các vùng nổi tiếng nằm trong nương, gần bản, do người dân trồng hoặc giữ lại qua nhiều đời. Chúng là cây trồng có lịch sử dài, không phải cây rừng tự nhiên chưa ai đụng tới.
"Lông trắng càng dày thì càng là Shan chuẩn." Độ lông thay đổi giữa các cây trong cùng quần thể và theo tuổi búp. Lông dày là một đặc điểm đẹp, nhưng không phải tiêu chí duy nhất để xác định giống.
"Cây Shan ở đâu cũng như nhau." Các quần thể ở các vùng khác nhau có thể khác nhau về hình thái và đặc điểm sinh trưởng. Gộp tất cả vào một cái tên làm mất thông tin quý cho người giữ giống.
Bảo vệ quần thể cây chè cổ
Cây chè cổ thụ là tài sản của cả cộng đồng. Nhiều địa phương đã thống kê, đánh số, đưa cây cổ vào diện bảo vệ. Ở góc giống, mối đe doạ lớn nhất không phải là việc hái búp mà là việc chặt cây cổ để trồng mới bằng giống khác, đốn quá mạnh làm cây kiệt, hoặc bứng cây cổ đi nơi khác bán làm cây cảnh. Một cây cổ bị bứng đi thường khó sống, và quần thể mất đi một phần di truyền không thể thay thế.
Hái búp đúng cách là hái vừa phải, chừa lá để cây quang hợp, không bẻ cành, không trèo làm gãy thân yếu. Ở các vùng có cây rất cao, người dân thường dùng thang tre hoặc trèo có kinh nghiệm; cây phải được để nghỉ, không hái kiệt mùa này qua mùa khác.
Nếu bạn là người trồng mới ở vùng chè Shan, hãy giữ lại cây cổ trên đất mình và coi chúng là vườn giống tự nhiên. Từ đó bạn có thể chọn cây tốt để giâm, so sánh, và đóng góp vào việc giữ giống chung của vùng.
Câu hỏi thường gặp
Chè Shan tuyết trồng ở đồng bằng có được không?
Cây có thể sống, nhưng chè Shan quen khí hậu núi cao mát, nhiều sương mù. Ở đồng bằng nóng, cây thường sinh trưởng kém hơn và búp không giữ được đặc điểm như ở vùng gốc. Nếu muốn trồng làm cây kỷ niệm thì được, còn trồng lấy búp thì nên chọn giống hợp vùng.
Làm sao biết một cây chè là Shan hay chè trung du?
Chè trung du lá nhỏ, cây bụi, búp nhỏ, ít lông. Chè Shan lá to, dày, cây gỗ nếu để tự nhiên, búp mập phủ lông trắng. Nhìn tổng thể dáng cây, lá và búp thường đủ để phân biệt, nhưng với cây lai hoặc cây đốn thấp có thể cần người trong nghề xem.
Hạt chè Shan cổ thụ đem gieo có giữ được giá trị không?
Hạt giữ được nền di truyền của quần thể nhưng không cho bản sao của cây mẹ. Cây con có thể tốt hoặc kém hơn mẹ. Nếu mục tiêu là giữ đúng một cây quý, cần giâm cành; nếu mục tiêu là giữ đa dạng quần thể, gieo hạt từ nhiều cây khác nhau là hợp lý.
Cây chè cổ ra búp tím có phải giống khác không?
Không nhất thiết. Màu tím ở búp do sắc tố trong lá non, thay đổi theo cây và theo điều kiện ánh sáng, nhiệt độ. Trong một quần thể mọc từ hạt, cây búp tím và búp xanh có thể đều là chè Shan, chỉ khác nhau về tổ hợp di truyền.
Có nên mua cây chè cổ thụ về trồng làm cảnh không?
Không nên. Bứng cây chè cổ đi nơi khác thường làm cây chết và làm mất một phần di truyền của quần thể gốc. Nhiều địa phương đã đưa cây cổ vào diện bảo vệ. Nếu thích, bạn có thể trồng cây giâm cành từ cây cổ có nguồn gốc rõ.