Quế Trà My và quế Văn Yên là hai vùng quế lâu đời ở hai đầu đất nước: Trà My ở miền núi phía tây Quảng Nam cũ (nay thuộc thành phố Đà Nẵng), Văn Yên ở Yên Bái cũ (nay thuộc tỉnh Lào Cai). Quế Trà My nổi tiếng vỏ dày, nhiều tinh dầu, vị cay ngọt đậm; quế Văn Yên là vùng trồng quy mô lớn của người Dao và người Kinh, cây mọc nhanh, được trồng thành rừng quế trên đồi. Hai vùng có thể khác nhau cả về dòng giống lẫn điều kiện trồng, và giới phân loại thậm chí còn bàn việc chúng có thuộc cùng một loài hay không.
Bài này nhìn từ góc giống: nhận dạng cây quế, chỗ khác nhau giữa hai vùng, vì sao nhân bằng hạt khiến quế mỗi cây một khác, và cách chọn cây mẹ lấy hạt cho người muốn trồng đúng dòng. Phần chế biến vỏ quế, mua bán và chứng nhận sản phẩm không thuộc phạm vi bài.
Cây quế ở Việt Nam thuộc loài nào
Quế là cây gỗ thuộc chi Cinnamomum, họ Long não. Quế trồng ở miền Bắc Việt Nam, như vùng Văn Yên, Bảo Yên, Quảng Ninh, thường được xếp vào loài Cinnamomum cassia, cùng loài với quế trồng ở miền nam Trung Quốc. Quế vùng Quảng Nam, Quảng Ngãi cũ, tức Trà My, Trà Bồng, trong nhiều tài liệu quốc tế được xếp vào loài Cinnamomum loureiroi, thường gọi bằng tên thương mại quế Sài Gòn hay quế Việt Nam. Nhiều tài liệu trong nước lại gọi chung tất cả là Cinnamomum cassia.
Sự không thống nhất này có thật và chưa ngã ngũ. Phân loại các loài quế khó vì chúng giống nhau về hình thái, lại được trồng và trao đổi giống qua nhiều đời. Với người trồng, điều quan trọng không phải là tên Latinh mà là: quế ở hai vùng có những khác biệt mà người nghề nhận ra, và những khác biệt đó một phần nằm trong giống.
Ngoài hai vùng này, sử sách còn nhắc tới quế Thanh ở Thanh Hóa, và nhiều nơi khác ở miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ đều trồng quế. Bài này chọn Trà My và Văn Yên vì chúng là hai cái tên người tìm giống quế hay hỏi nhất, đại diện cho hai cách trồng quế khác nhau rõ rệt.
Nhận dạng cây quế ngoài vườn
Lá có ba gân dọc nổi rõ. Đặc điểm dễ nhận nhất của cây quế là lá dày, cứng, mặt trên xanh bóng, có ba gân chính chạy từ gần cuống lên tới đầu lá. Vò lá thấy mùi quế thoảng. Lá non thường có màu hồng đỏ trước khi chuyển xanh.
Thân thẳng, vỏ xám nâu, thơm khi cạo. Cây trồng tốt có thân thẳng, vỏ ngoài xám nâu, hơi sần. Cạo nhẹ lớp ngoài thấy lớp vỏ trong màu nâu đỏ, mùi quế đậm. Người trong nghề đánh giá cây qua độ dày và mùi của lớp vỏ này.
Hoa nhỏ màu trắng vàng, quả mọng tím đen. Quế ra hoa thành chùm nhỏ ở nách lá, hoa trắng hơi vàng. Quả hình trứng nhỏ, khi chín màu tím đen, nằm trong một đế hoa hình chén. Mỗi quả có một hạt.
Nhầm với cây khác trong họ Long não. Ở rừng có nhiều cây cùng họ, như các loài re, cũng có lá ba gân và mùi thơm. Không nên lấy hạt hoặc bóc vỏ cây lạ ngoài rừng với suy nghĩ đó là quế, vì mùi và chất trong vỏ khác hẳn.
Quế Trà My và quế Văn Yên: những điểm khác nhau
Bảng dưới gom những khác biệt người trồng và người giữ giống thường nhắc tới. Đây là xu hướng chung, không phải tiêu chuẩn đo, vì mỗi cây, mỗi lô đất cho kết quả khác nhau.
| Điểm so | Quế Trà My | Quế Văn Yên |
|---|---|---|
| Vùng | Núi cao phía tây Quảng Nam cũ, nay thuộc Đà Nẵng | Đồi núi thấp và trung bình, Yên Bái cũ, nay thuộc Lào Cai |
| Xếp loài thường gặp | Nhiều tài liệu quốc tế xếp vào Cinnamomum loureiroi | Thường xếp vào Cinnamomum cassia |
| Kiểu trồng | Thường xen trong vườn rừng, rẫy trên núi, quy mô hộ | Trồng thành rừng quế tập trung trên đồi |
| Vỏ | Nổi tiếng vỏ dày, nhiều dầu, vị cay ngọt đậm | Vỏ thơm, khai thác theo chu kỳ trồng rừng |
| Cộng đồng gắn bó | Người Ca Dong và các dân tộc tại chỗ, người Kinh | Người Dao, người Kinh và các dân tộc vùng đồi |
| Nguồn giống | Chủ yếu hạt từ cây mẹ trong vùng | Hạt từ rừng quế trong vùng, vườn ươm địa phương |
Khi đọc bảng, hãy nhớ phần vị và độ dày vỏ chịu ảnh hưởng mạnh của tuổi cây khi bóc, độ cao, đất và cách khai thác. Hai cây cùng một dòng nhưng bóc ở tuổi khác nhau đã cho vỏ khác nhau. Muốn so riêng phần giống, phải trồng cây con của hai vùng trên cùng một lô và theo dõi lâu năm.
Vì sao quế mỗi cây một khác
Quế được nhân giống chủ yếu bằng hạt. Hoa quế thụ phấn nhờ côn trùng, hạt sinh ra mang di truyền của cả cây mẹ lẫn cây bố trong vùng. Vì vậy cây con từ cùng một cây mẹ không giống hệt nhau: có cây mọc thẳng nhanh, có cây phân cành sớm, có cây vỏ dày thơm, có cây vỏ mỏng. Một rừng quế gieo từ hạt là một quần thể đa dạng.
Sự đa dạng này vừa là điểm mạnh vừa là thách thức. Điểm mạnh là quần thể chống chịu tốt hơn khi gặp sâu bệnh hay thời tiết bất thường, vì không phải mọi cây đều giống nhau. Thách thức là nếu chọn hạt bừa bãi, chất lượng vườn quế không đều, và qua nhiều đời gieo từ cây kém, chất lượng trung bình có thể giảm.
Một nguyên nhân khác khiến tên vùng bị pha loãng là việc đưa hạt hoặc cây con từ vùng này sang vùng khác. Khi cây quế từ nguồn khác trồng xen trong vùng quế cũ, chúng thụ phấn chéo với cây bản địa, và hạt thu về sau đó mang di truyền pha trộn. Người giữ giống ở vùng quế lâu đời vì vậy nên ưu tiên hạt từ cây mẹ tốt trong chính vùng mình.
Chọn cây mẹ và lấy hạt quế để gieo
Với cây nhân bằng hạt như quế, chọn cây mẹ tốt là công đoạn quyết định. Các bước nguyên lý người làm vườn ươm quế thường theo:
- Chọn cây mẹ đã đủ tuổi ra quả ổn định, thân thẳng, tán cân đối, không sâu bệnh, đã được đánh giá là vỏ dày và mùi đậm qua lần bóc thử hoặc qua kinh nghiệm của chủ vườn.
- Ưu tiên chọn nhiều cây mẹ tốt trong cùng một khu, không chỉ một cây, để giữ nền di truyền rộng cho lứa cây con.
- Thu quả khi đã chín tím đen, rụng tự nhiên hoặc hái trên cây. Quả xanh cho hạt non, nảy mầm kém.
- Chà bỏ phần thịt quả, rửa sạch hạt. Hạt quế mất sức nảy mầm nhanh nếu để khô lâu, nên gieo sớm sau khi thu; nếu cần để vài ngày thì giữ trong cát ẩm, nơi râm mát.
- Gieo vào luống hoặc bầu đất có che bóng, giữ ẩm đều. Cây con quế lúc nhỏ ưa bóng nhẹ, nắng gắt dễ cháy lá.
- Ghi rõ lô hạt lấy từ cây mẹ nào, khu nào. Khi trồng ra, theo dõi lứa cây đó để biết cây mẹ nào cho đời con tốt.
Ở quy mô lớn, các địa phương trồng quế có vườn ươm và rừng giống được công nhận; nếu bạn mua cây con với số lượng lớn, hãy hỏi về nguồn hạt và cây mẹ trước khi hỏi giá.
Nhận cây con quế khoẻ ở vườn ươm
Thân thẳng, một ngọn. Cây con tốt có một thân chính thẳng, ngọn khoẻ, không cong queo hay chẻ ngọn. Đây là dấu hiệu sớm cho dáng cây sau này, quan trọng với cây lấy vỏ thân.
Lá xanh đậm, đủ ba gân. Lá đã chuyển xanh, dày, ba gân rõ, không đốm, không cháy mép. Lá non hồng đỏ ở ngọn là bình thường. Cây có lá vàng loang hoặc rụng nhiều là cây đang yếu.
Bầu chắc, rễ không cuộn tròn. Rút nhẹ thấy bầu đất chắc, rễ trắng. Cây để quá lâu trong bầu thường có rễ cuộn quanh đáy bầu, trồng ra dễ còi. Nên chọn cây vừa tuổi xuất vườn, không chọn cây quá già trong bầu.
Cả lô đều, nguồn hạt ghi rõ. Một lô cây con đều nhau, có ghi lô hạt từ cây mẹ nào, khu nào, đáng tin hơn một lô lớn nhỏ lẫn lộn không ai biết nguồn. Khi trồng diện tích lớn, nên hỏi vườn ươm về rừng giống hoặc cây mẹ đã được công nhận.
Đem quế Trà My trồng ra Bắc, quế Văn Yên trồng vào Nam
Đây là câu hỏi hay gặp từ người muốn trồng quế ở vùng mới. Quế là cây sống lâu năm, chu kỳ từ trồng tới khai thác vỏ chính kéo dài nhiều năm, nên một quyết định chọn giống sai sẽ mất rất nhiều thời gian mới thấy.
Quế Trà My quen khí hậu miền núi Trung Trung Bộ, có mùa mưa tập trung vào cuối năm và không có mùa đông lạnh sâu như miền núi phía Bắc. Quế vùng Văn Yên quen khí hậu có mùa đông lạnh, độ ẩm cao, sương mù. Đem cây con của vùng này sang vùng kia, cây có thể sống và lớn, nhưng khả năng chống chịu, tốc độ lớn và chất lượng vỏ khó đoán trước, và chưa có đủ dữ liệu so sánh rõ ràng để khẳng định kết quả.
Lời khuyên thực tế là: nếu trồng ở vùng đã có truyền thống quế, hãy dùng giống của vùng đó. Nếu muốn thử giống từ vùng khác, trồng một lô nhỏ, cách xa vườn quế bản địa để không làm pha trộn hạt về sau, và theo dõi đủ lâu trước khi mở rộng. Đừng vội tin những lời quảng cáo rằng giống từ vùng nổi tiếng trồng ở đâu cũng cho vỏ như vùng gốc.
Giữ giống quế ở nông hộ
Một hộ trồng quế lâu năm có thể đóng góp cho việc giữ giống bằng những việc đơn giản. Thứ nhất, giữ lại vài cây quế tốt nhất trên đất mình làm cây mẹ, không khai thác hết. Rất nhiều vùng quế bị mất cây tốt vì những cây to, vỏ dày nhất lại là cây bị chặt bóc vỏ đầu tiên, để lại những cây kém hơn ra hạt cho lứa sau.
Thứ hai, ghi chép đơn giản về các cây mẹ: vị trí, tuổi ước tính, nhận xét về vỏ và mùi, năm nào cho nhiều quả. Một cuốn sổ như vậy có giá trị rất lớn khi cần chọn hạt hoặc khi các đơn vị nghiên cứu địa phương cần tìm cây trội để tuyển chọn.
Thứ ba, không trồng xen giống quế lạ không rõ nguồn sát vườn cây mẹ. Nếu muốn thử giống mới, trồng ở lô cách xa. Những việc này không tốn kém, nhưng nếu nhiều hộ cùng làm, vùng quế sẽ giữ được đặc tính đã làm nên tên tuổi của nó qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Quế Trà My và quế Văn Yên cái nào tốt hơn?
Không có câu trả lời chung. Mỗi vùng có thế mạnh riêng và phù hợp với mục đích khác nhau. Quế Trà My nổi tiếng vỏ dày nhiều dầu, quế Văn Yên là vùng trồng quy mô lớn, ổn định. Với người trồng, giống hợp với khí hậu và đất nơi mình mới là giống tốt.
Có thể giâm cành hoặc chiết cành quế không?
Về nguyên lý, quế có thể nhân vô tính bằng giâm hoặc chiết, và một số nơi đã thử để giữ những cây trội. Tuy vậy, trong sản xuất phổ biến, người ta vẫn gieo hạt vì cây hạt có rễ cọc khoẻ, hợp đất dốc. Nhân vô tính chủ yếu dùng khi cần giữ đúng một cây đặc biệt.
Làm sao biết cây con quế mua về đúng giống Trà My?
Nhìn cây con gần như không thể phân biệt chắc chắn hai vùng quế. Cách đáng tin hơn là biết nguồn gốc: hạt lấy từ cây mẹ nào, vườn ươm ở đâu, có giấy tờ nguồn giống hay không. Nếu người bán không trả lời được, nên cân nhắc.
Hạt quế để lâu có gieo được không?
Hạt quế mất sức nảy mầm khá nhanh khi bị khô. Nên gieo sớm sau khi thu và tách thịt quả. Nếu buộc phải để, giữ hạt trong cát ẩm, nơi mát, và gieo càng sớm càng tốt. Hạt khô lâu ngày thường cho tỉ lệ mọc rất thấp.
Vì sao quế ở vườn nhà không thơm bằng quế vùng gốc?
Mùi quế phụ thuộc vào giống, tuổi cây khi bóc, đất, độ cao, khí hậu và cách phơi vỏ. Cây trồng ở vườn nhà thường được bóc khi còn trẻ và ở điều kiện khác vùng gốc, nên vỏ mỏng, mùi nhẹ hơn là chuyện bình thường.