Nàng thơm Chợ Đào là giống lúa mùa cổ truyền của vùng Mỹ Lệ, Cần Đước cũ (tỉnh Long An cũ, nay thuộc Tây Ninh): cây cao, thời gian sinh trưởng dài, mỗi năm chỉ trồng một vụ vào mùa mưa, thu hoạch vào khoảng cuối năm, gạo thơm và cơm mềm dẻo. Giống gắn chặt với chân đất phù sa nhiễm phèn, mặn nhẹ ven sông Vàm Cỏ, nên giữ được giống là giữ cả cách làm ruộng một vụ của vùng đó.
Phần lịch sử hạt gạo và cách mua gạo đã có nhiều bài. Bài này dành cho người trồng và người giữ hạt: cây nàng thơm Chợ Đào đúng giống trông ra sao, vì sao giống từng có lúc thu hẹp mạnh, điều kiện nào giúp giống giữ được chất, và người trồng ngoài vùng gốc nên biết gì trước khi xuống giống.
Nàng thơm Chợ Đào nằm ở đâu trong nhóm lúa "nàng" Nam Bộ
Ở Nam Bộ, chữ "nàng" đứng đầu tên của nhiều giống lúa mùa địa phương: nàng thơm, nàng Hương, nàng Nhen, nàng Quớt và nhiều tên khác tuỳ vùng. Đây là cách gọi dân gian, không phải một nhóm phân loại; điểm chung của chúng là lúa mùa, cây cao, dài ngày, trồng một vụ theo con nước và mùa mưa. Nàng thơm Chợ Đào là dòng nàng thơm được giữ ở khu vực chợ Đào và các ấp xung quanh thuộc Mỹ Lệ, Cần Đước cũ, nơi giống có tiếng lâu đời nhất.
Trong cùng tên "nàng thơm" có thể có nhiều dòng do các vùng tự để giống qua nhiều thế hệ. Người trồng ở vùng gốc thường phân biệt dòng nhà mình với dòng ở nơi khác qua mùi cơm và dáng hạt, nhưng sự khác biệt này chưa được mô tả đầy đủ bằng số liệu công bố rộng rãi. Vì vậy khi bạn đọc thấy "nàng thơm" ở chợ hay trong tin rao hạt giống, đừng mặc định đó là dòng Chợ Đào. Hỏi thêm người bán hạt lấy từ ấp nào, ruộng của ai, đã giữ bao nhiêu vụ là cách đơn giản để biết mình đang cầm dòng nào.
Giống từng trải qua giai đoạn thu hẹp diện tích mạnh khi nhiều nơi chuyển sang lúa ngắn ngày trồng hai, ba vụ. Về sau địa phương có các chương trình khôi phục và tổ chức lại vùng trồng. Số liệu diện tích thay đổi theo năm, bạn nên hỏi cơ quan nông nghiệp tỉnh nếu cần con số hiện hành.
Nhận dạng cây và hạt nàng thơm Chợ Đào
Những đặc điểm dưới đây là mô tả định tính thường được người trồng nêu. Chúng giúp loại bỏ những lô rõ ràng không phải giống, nhưng chưa đủ để khẳng định một lô hạt là đúng dòng.
| Bộ phận | Nàng thơm Chợ Đào | Dấu hiệu nên nghi |
|---|---|---|
| Chiều cao | Cao hơn hẳn lúa ngắn ngày ở ruộng bên cạnh | Cây thấp, cứng, đứng thẳng như lúa vụ đông xuân |
| Thời gian sinh trưởng | Dài, chỉ hợp vụ mùa, trổ khi ngày đã ngắn | Giống trồng được nhiều vụ trong năm, chín sau khoảng ba tháng |
| Trổ bông | Trổ gần cùng lúc trong ruộng, muộn trong năm | Từng khóm trổ lệch nhau rõ rệt |
| Hạt thóc | Thon, dài vừa, vỏ vàng | Hạt to, bầu, hoặc dài hơn hẳn |
| Hạt gạo | Trắng, thon, cơm mềm và thơm khi còn mới | Gạo bạc bụng nhiều, cơm khô, không thơm |
| Ruộng | Ruộng một vụ, nghỉ trong mùa khô | Ruộng đang trồng liền vụ, sát ruộng giống ngắn ngày |
Điểm đáng tin nhất trong bảng là thời gian sinh trưởng và thời vụ. Một giống lúa mùa cổ không thể vừa cao cây, vừa chín sau ba tháng ở mọi vụ. Nếu người bán hạt nói "nàng thơm Chợ Đào trồng được ba vụ", bạn có lý do để hỏi lại.
Lúa mùa trên đất phèn mặn ven Vàm Cỏ: giống cần gì
Vùng gốc của nàng thơm là đất phù sa ven sông chịu ảnh hưởng thuỷ triều, có phèn và mặn nhẹ theo mùa. Mùa khô, nước sông lợ, ruộng thường để nghỉ; khi mùa mưa đến, mưa rửa bớt phèn mặn, nông dân làm mạ và cấy. Lúa lớn trong mùa mưa, trổ khi ngày ngắn lại vào cuối năm và chín khi trời bắt đầu khô. Nhịp này khớp với tính cảm quang của giống: cây chỉ trổ khi độ dài ngày đã xuống dưới một ngưỡng, nên dù cấy sớm hay muộn vài tuần, thời điểm trổ vẫn tương đối ổn định.
Người trồng ở vùng gốc thường cho rằng vị phèn mặn nhẹ của đất làm nên mùi cơm riêng. Các nghiên cứu về lúa thơm nói chung có ghi nhận rằng điều kiện bất lợi vừa phải, trong đó có mặn nhẹ, có thể ảnh hưởng tới lượng chất thơm trong hạt; nhưng mức ảnh hưởng với riêng dòng Chợ Đào thì chưa thấy số liệu chắc chắn để dẫn. Có thể coi đây là một lý do hợp lý, chứ chưa phải kết luận.
Điều chắc chắn hơn là giống cao cây, dài ngày nên chịu được nước ruộng sâu hơn giống thấp cây trong mùa mưa, và hợp với một vụ duy nhất. Đem giống vào hệ thống ruộng trồng liền hai, ba vụ sẽ phá nhịp đó: lúa mùa phải cấy theo mùa, không thể dồn vụ.
Vì sao giống dễ mai một ngay ở vùng gốc
Năng suất thấp so với lúa ngắn ngày. Một vụ lúa mùa dài ngày cho sản lượng thấp hơn hai, ba vụ lúa ngắn ngày trên cùng thửa ruộng. Khi thu nhập trước mắt được đặt lên trên, nhiều hộ đổi giống, và mỗi hộ đổi là một nguồn hạt mất đi.
Ruộng xung quanh trồng giống khác. Khi cánh đồng chỉ còn vài thửa nàng thơm xen giữa ruộng giống ngắn ngày, rủi ro lẫn cơ giới qua máy gặt, sân phơi, ghe chở lúa tăng lên rõ rệt. Phấn lạ ít gây hại hơn vì các giống ngắn ngày thường trổ vào thời điểm khác, nhưng không phải lúc nào cũng lệch.
Hạt giống truyền qua nhiều tay. Nhiều hộ không còn tự giữ giống mà mua lại từ người khác. Mỗi lần qua tay mà không khử lẫn là một lần dòng giống bị pha thêm.
Tên giống bị dùng rộng. Cái tên nổi tiếng khiến nhiều loại gạo thơm khác được gọi chung là "nàng thơm". Khi người mua hạt giống không phân biệt được, nguồn hạt sai được nhân ra mà không ai biết.
Kiến thức nằm trong đầu người lớn tuổi. Cách nhận cây đúng giống, cách chọn bông, lịch làm mạ theo con nước phần lớn truyền miệng. Khi lớp người trồng lâu năm nghỉ làm, cách giữ giống cũng mất theo nếu không được ghi lại.
Hộ trồng giữ hạt nàng thơm đúng dòng như thế nào
Khí hậu nóng ẩm Nam Bộ làm việc cất hạt giống khó hơn miền Bắc: hạt phải qua gần trọn một năm, trong đó có cả mùa mưa ẩm, trước khi được gieo lại. Trình tự dưới đây tính đến điều đó.
- Chọn thửa giống ở giữa vùng trồng nàng thơm, tránh thửa giáp ruộng giống ngắn ngày.
- Đi ruộng khi lúa trổ rộ, đánh dấu và nhổ khóm thấp, khóm trổ lệch; đi lần nữa trước khi gặt để loại khóm khác màu thóc, khác dạng bông.
- Gặt tay phần giống trước khi cho máy vào phần còn lại, đựng trong bao mới hoặc bao đã giặt sạch.
- Phơi trên bạt riêng vào những ngày nắng đầu mùa khô cho thật khô, tránh phơi trên sân chung.
- Cất trong thùng, khạp có nắp kín, kê cao khỏi nền; nhiều hộ lót thêm lớp tro bếp hoặc lá khô ở đáy để chống ẩm.
- Kiểm tra mọt và độ ẩm vài lần trong mùa mưa; thấy hạt ẩm thì phơi lại ngay.
- Trước khi làm mạ, ủ thử một nắm hạt để biết tỷ lệ nảy mầm và tính lượng giống cần dùng.
Với nhóm hộ, cách làm hiệu quả hơn là cử một hai hộ làm ruộng giống chung, khử lẫn kỹ và chia hạt cho cả nhóm, thay vì mỗi nhà tự để một ít.
Khi nào nên mời cán bộ nông nghiệp xuống ruộng giống
Mặn vào sớm hoặc kéo dài bất thường. Vùng gốc chịu ảnh hưởng thuỷ triều, có năm mặn vào sớm hơn lệ thường. Nếu nước ruộng giống có dấu hiệu mặn trong giai đoạn lúa làm đòng, trổ bông, lá vàng cháy đầu từ dưới lên, nên báo ngay cho cán bộ nông nghiệp ở xã để được hướng dẫn về lịch lấy nước và cách xử lý chung của vùng. Ruộng giống bị ảnh hưởng nặng thì năm đó nên cân nhắc lấy hạt từ thửa khác.
Bệnh lan nhanh trên ruộng giống. Lúa mùa dài ngày đứng ngoài đồng lâu, gặp nhiều đợt mưa gió nên có thể nhiễm bệnh hại lá, hại bông. Khi thấy vết bệnh lan nhanh, đừng tự đoán rồi phun theo lời mách; bệnh trên ruộng giống ảnh hưởng tới cả hạt để lại cho năm sau, nên cần người có chuyên môn xem tận ruộng.
Ruộng lẫn ngày càng nặng. Số khóm phải nhổ tăng đều qua các vụ dù đã khử lẫn kỹ là dấu hiệu nguồn hạt có vấn đề. Đây là lúc nên hỏi xem địa phương có nguồn hạt phục tráng hoặc có chương trình giữ giống để tham gia hay không.
Định mở rộng diện tích hoặc bán hạt giống. Khi chuyển từ giữ giống cho nhà sang bán hạt giống cho người khác, việc sản xuất và kinh doanh giống cây trồng có quy định riêng theo Luật Trồng trọt 2018 và văn bản hướng dẫn. Bạn nên tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan chuyên môn trước khi làm.
Trồng nàng thơm ngoài vùng gốc: nên biết trước
Thỉnh thoảng có người ở tỉnh khác muốn trồng thử nàng thơm Chợ Đào. Trước khi bỏ công, những điểm sau đáng cân nhắc.
- Giống chỉ hợp ruộng một vụ trong mùa mưa; nếu ruộng nhà đang trồng liền vụ, nàng thơm sẽ chiếm trọn mùa mưa của thửa đó.
- Thời điểm trổ phụ thuộc độ dài ngày, nên ở vĩ độ khác lịch trổ có thể lệch so với vùng gốc; ghi chép kỹ vụ đầu.
- Đất không phèn mặn có thể cho cây khoẻ hơn nhưng chất cơm chưa chắc giống vùng gốc.
- Lấy hạt từ nguồn biết rõ ruộng và đã khử lẫn; một vụ thử trên hạt lẫn sẽ cho kết luận sai về giống.
- Gạo trồng ngoài vùng gốc không được bán dưới tên gắn với vùng gốc nếu tên đó đã được bảo hộ; quy định chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu là chuyện riêng, bạn nên tra trước.
- Kỹ thuật làm ruộng lúa mùa nói chung tham khảo khuyến nông địa phương; bài này chỉ nêu điều riêng của giống.
Nói ngắn gọn: trồng thử để giữ giống, để học là việc đáng làm; còn trồng với kỳ vọng tái tạo đúng hạt gạo vùng gốc thì nên thận trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nàng thơm Chợ Đào thu hoạch vào tháng nào?
Là lúa mùa nên thường thu hoạch vào khoảng cuối năm, khi trời chuyển sang mùa khô. Ngày cụ thể thay đổi theo năm và theo từng hộ; để có lịch chính xác, nên hỏi trực tiếp người trồng hoặc cán bộ nông nghiệp ở vùng gốc.
Có thể trồng nàng thơm Chợ Đào hai vụ một năm không?
Giống cảm quang, dài ngày nên không hợp trồng nhiều vụ. Cấy trái mùa, cây có thể trổ thất thường hoặc không cho hạt tốt. Nếu thấy lô hạt mang tên này mà người bán bảo trồng được nhiều vụ, nên hỏi lại kỹ nguồn gốc.
Làm sao biết thóc giống mua về đúng nàng thơm Chợ Đào?
Không có cách nhìn hạt mà chắc chắn được. Thực tế nhất là lấy hạt từ hộ hoặc tổ chức ở vùng gốc có ruộng giống khử lẫn, cấy thử một mảnh, quan sát thời gian trổ, dáng cây và nếm cơm. Phân tích ADN chỉ cần cho cơ sở làm giống.
Đất ruộng không phèn mặn có trồng được nàng thơm không?
Cây vẫn có thể mọc tốt, thậm chí khoẻ hơn. Tuy vậy mùi và chất cơm có thể khác vùng gốc vì chất lượng lúa thơm chịu ảnh hưởng nhiều của môi trường. Nên coi vụ đầu là vụ thử và ghi chép kết quả.
Vì sao gạo nàng thơm mới gặt thơm hơn để lâu?
Chất tạo mùi thơm chính của lúa thơm dễ bay hơi, lượng của nó trong gạo giảm dần theo thời gian bảo quản, nhất là khi kho nóng. Vì vậy gạo mới thường thơm rõ hơn. Đây là đặc điểm chung của gạo thơm, không riêng giống này.