Tám xoan Hải Hậu là giống lúa tẻ thơm cổ truyền của vùng ven biển Hải Hậu (tỉnh Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình), cây cao, lá mảnh, hạt nhỏ và thon, chỉ cấy vụ mùa, năng suất thấp nhưng gạo thơm và cơm mềm. Giống này nổi tiếng gắn với một vùng đất cụ thể; mang hạt đi trồng nơi khác vẫn mọc được, nhưng người trồng thường thấy cơm kém thơm hơn, và qua vài vụ tự để giống thì lẫn dần.
Câu chuyện về mùi thơm và lịch sử hạt gạo đã được viết nhiều. Bài này đứng ở phía người cầm hạt giống: cây tám xoan đúng giống trông thế nào, nó cần mùa vụ và chân ruộng ra sao, vì sao rời Hải Hậu thì khó giữ chất, và một nông hộ muốn giữ dòng thuần phải làm gì.
Tám xoan thuộc nhóm lúa nào, vì sao gọi là "tám"
Ở đồng bằng Bắc Bộ, chữ "tám" trong tên lúa dùng cho một nhóm giống lúa tẻ thơm, hạt nhỏ, thường là lúa mùa: tám xoan, tám thơm, tám ấp bẹ và một số tên địa phương khác. Cách gọi này là cách gọi dân gian theo nhóm, không phải tên phân loại khoa học, nên hai nơi có thể gọi cùng tên cho hai dòng khác nhau. Khi nói "tám xoan Hải Hậu", người ta nói đến dòng tám xoan được giữ ở vùng Hải Hậu cũ, nơi giống có tiếng nhất và đã được ghi nhận bằng chỉ dẫn địa lý cho sản phẩm gạo.
Chữ "xoan" thường được giải thích là hạt nhỏ, thon như hạt xoan; đây là cách hiểu phổ biến, không có tư liệu gốc nào để khẳng định. Điều chắc chắn hơn là các đặc điểm sinh học: giống cao cây, thời gian sinh trưởng dài, thuộc nhóm lúa mùa, cho năng suất thấp hơn nhiều so với giống tẻ thơm chọn tạo mới.
Vì giống có giá trị riêng mà năng suất thấp, nên trên thực tế đã từng có giai đoạn diện tích tám xoan thuần thu hẹp, nhiều ruộng thay bằng giống thơm ngắn ngày có hạt na ná. Đó cũng là lý do người mua thóc giống cần phân biệt kỹ: tên gọi "tám" được dùng khá rộng trên thị trường.
Nhận dạng cây tám xoan đúng giống trên ruộng
Bảng dưới gom những đặc điểm người trồng ở vùng gốc thường dùng để nhận cây tám xoan. Đây là mô tả định tính; số đo cụ thể thay đổi theo đất, phân bón và năm.
| Bộ phận | Tám xoan đúng giống | Dấu hiệu cây khác dạng lẫn vào |
|---|---|---|
| Dáng cây | Cao, thân mảnh, lá hẹp, khóm hơi xoè | Cây thấp, thân to cứng, lá bản rộng, đứng thẳng |
| Thời gian trổ | Trổ muộn trong vụ mùa, cả ruộng trổ gần cùng lúc | Khóm trổ sớm hẳn hoặc muộn hẳn so với ruộng |
| Bông | Bông dài vừa, hạt nhỏ, xếp thưa hơn giống năng suất cao | Bông ngắn, hạt to, xếp rất dày |
| Hạt thóc | Nhỏ, thon, vỏ vàng khi chín | Hạt to, bầu, hoặc dài bất thường |
| Hạt gạo | Nhỏ, thon, trắng trong | Gạo bạc bụng nhiều, hạt to |
| Mùi | Lá và bông ở giai đoạn trổ có mùi thơm nhẹ khi vò | Không thơm hoặc thơm khác hẳn |
Mùi thơm khi vò lá là cách kiểm tra dân gian có cơ sở: hợp chất tạo mùi thơm chính của nhiều giống lúa thơm (2-acetyl-1-pyrroline) có mặt cả ở lá, không chỉ ở hạt. Tuy vậy mùi lá chỉ cho biết cây có tính thơm, không phân biệt được tám xoan với một giống thơm khác.
Vì sao tám xoan mang đi nơi khác hay kém thơm
Người trồng ở nhiều tỉnh từng mang hạt tám xoan về và nhận xét gần giống nhau: cây vẫn mọc, gạo vẫn thơm nhưng không bằng ở vùng gốc. Có mấy lý do được giới nghiên cứu cây trồng nói tới. Thứ nhất, mức độ thơm của lúa chịu ảnh hưởng của môi trường: nhiệt độ trong giai đoạn vào chắc, độ ẩm đất, dinh dưỡng và cả độ mặn nhẹ của đất đều có tác động đến lượng chất thơm tích luỹ trong hạt. Vùng ven biển như Hải Hậu có những điều kiện mà vùng nội đồng khác không có.
Thứ hai, thời điểm. Vì là lúa mùa, cây trổ theo độ dài ngày. Ở vĩ độ và lịch thời tiết khác, giai đoạn vào chắc có thể rơi vào lúc nóng hơn hoặc lạnh hơn, ảnh hưởng tới chất lượng hạt. Thứ ba, và thường bị xem nhẹ nhất: hạt giống mang đi nhiều khi đã không còn thuần. Một lô thóc mua qua vài tay, cộng thêm vài vụ tự để không khử lẫn, thì cái "kém thơm" có khi là do giống đã lẫn chứ không phải do đất.
Hệ quả cho người định trồng ngoài vùng gốc: đừng kỳ vọng cho ra hạt gạo y như vùng gốc, và nếu trồng thì nên lấy hạt từ nguồn đã khử lẫn, ghi chép từng vụ để tự so sánh. Còn việc bán gạo dưới tên gắn với vùng gốc là chuyện của quy định chỉ dẫn địa lý, không thuộc phạm vi bài này.
Chân ruộng và mùa vụ hợp với tám xoan
Chân ruộng vàn, giữ nước tốt. Tám xoan hợp ruộng vàn, đất thịt hoặc thịt nhẹ ở vùng đồng bằng. Ruộng ven biển đã ngọt hoá lâu năm như vùng gốc được xem là điều kiện thuận. Ruộng trũng ngập sâu khiến cây cao vống dễ đổ.
Chỉ hợp vụ mùa. Giống trổ khi ngày ngắn dần, nên gần như chỉ cấy vụ mùa. Mạ thường gieo vào đầu hè, cấy khi mưa đã ổn định, gặt vào cuối thu theo lịch từng xã. Đưa vào vụ xuân thường cho kết quả không ổn định.
Bón nhẹ tay, nhất là đạm. Cây cao, thân mảnh nên thừa đạm là đổ. Nhiều người trồng lâu năm còn cho rằng bón đạm nhiều làm gạo kém thơm; điều này phù hợp với quan sát chung rằng chất thơm chịu ảnh hưởng của dinh dưỡng, nhưng mức cụ thể nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
Thu hoạch đúng độ chín. Gặt non thì hạt kém chắc, gặt quá muộn cây đổ, hạt rụng và giảm chất lượng. Người làm giống thường gặt phần ruộng giống khi bông đã chín đều, thóc vàng toàn bông.
Phơi và bảo quản tách riêng. Thóc tám xoan làm giống nên phơi trên bạt riêng, tránh nắng quá gắt làm nứt hạt, rồi bảo quản kín nơi khô. Lẫn với thóc khác ở khâu sân phơi là con đường phổ biến làm hỏng dòng giống.
Giữ dòng tám xoan thuần ở một nông hộ
Với một gia đình hoặc một nhóm hộ muốn giữ tám xoan đúng dòng mà không có điều kiện làm như cơ sở giống, trình tự dưới đây là mức tối thiểu nên làm.
- Chọn một ruộng giống riêng, xa ruộng lúa thơm khác hoặc cấy lệch lịch để giảm phấn lạ; lúa chủ yếu tự thụ phấn nhưng vẫn có một tỷ lệ nhỏ thụ phấn chéo.
- Đi ruộng khử lẫn ở ba thời điểm: đẻ nhánh, trổ bông, trước gặt; nhổ bỏ cả khóm khác dạng.
- Chọn bông ở những khóm điển hình giữa ruộng: cao đều, trổ đúng lứa, bông và hạt đúng dạng. Bỏ khóm to khác thường so với cả ruộng.
- Vò thử lá hoặc nhai thử vài hạt gạo lứt của khóm được chọn; khóm không thơm thì loại.
- Gặt riêng, đập riêng, phơi riêng, ghi rõ năm và ruộng.
- Cất trong chum, vại hoặc thùng kín, có lớp lót khô; kiểm tra mọt và ẩm định kỳ.
- Trước vụ, ủ thử một nắm để biết tỷ lệ nảy mầm, tránh cấy thưa ngoài ý muốn.
Giữ giống ở nông hộ có giới hạn: vài năm sau, nếu ruộng vẫn lẫn dù đã làm kỹ, nên lấy lại hạt từ nguồn phục tráng. Lý thuyết phục tráng giống là một chủ đề riêng, bài này không đi sâu.
Sổ ruộng giống: ghi những gì qua một vụ tám xoan
Người giữ giống giỏi khác người giữ giống thường ở chỗ có ghi chép. Một cuốn sổ tay đơn giản cho ruộng giống tám xoan giúp bạn so được năm nay với năm trước và biết giống đang tốt lên hay lẫn dần. Không cần biểu mẫu phức tạp; chỉ cần ghi đều đặn những mục sau.
- Nguồn hạt: lấy từ đâu, năm nào, đã qua mấy vụ tự để kể từ khi lấy hạt sạch.
- Ngày gieo mạ, ngày cấy, ngày trổ rộ (khoảng một nửa số khóm đã trổ), ngày gặt; nhờ đó biết giống có giữ đúng nhịp trổ của nó qua các năm hay không.
- Số khóm phải nhổ ở mỗi lần khử lẫn và lý do nhổ (cây thấp, trổ sớm, bông khác dạng); con số này tăng dần qua các vụ là tín hiệu giống đang lẫn.
- Chiều cao ước lượng của cây lúc trổ ở vài điểm trong ruộng, đo bằng một cây sào có vạch.
- Thời tiết đáng chú ý: đợt mưa gió làm đổ, đợt nắng nóng lúc lúa vào chắc, đợt rét sớm.
- Nhận xét về cơm của vụ đó: thơm nhiều hay ít, mềm hay khô, có khác năm trước không.
- Lượng thóc giống để lại, nơi cất, kết quả ủ thử nảy mầm trước vụ sau.
Sau ba, bốn vụ, cuốn sổ cho bạn một bức tranh mà trí nhớ không giữ được. Nếu sau này cần lấy hạt phục tráng hay tham gia một chương trình giữ giống của địa phương, những ghi chép này cũng là thông tin quý để cán bộ kỹ thuật đánh giá ruộng của bạn. Đây cũng là cách người giữ giống ở nhiều nơi trên thế giới vẫn làm: ghi lại để giống không chỉ sống trong ký ức một người.
Tám xoan và các giống lúa thơm mới: đừng nhầm tên
Thị trường hạt giống và gạo hiện nay có rất nhiều giống thơm chọn tạo mới, ngắn ngày, thấp cây, cấy được nhiều vụ. Một số giống trong số đó có hạt nhỏ, thơm và được bán với những cái tên gợi nhắc đến "tám". Đó không phải là điều sai nếu người bán ghi đúng tên giống; điều cần tránh là mua thóc giống tưởng là tám xoan cổ truyền mà thực ra là một giống khác.
Cách phân biệt nhanh nhất vẫn là thời vụ và dáng cây: tám xoan cổ truyền chỉ hợp vụ mùa, cao cây, dài ngày; một giống thơm cấy được cả vụ xuân, cây thấp và chín sớm thì gần như chắc chắn không phải tám xoan cổ truyền. Khi mua, hỏi thẳng người bán: giống này cấy được vụ xuân không, cây cao cỡ nào, bao nhiêu ngày thì gặt. Câu trả lời sẽ cho bạn biết khá rõ mình đang cầm hạt gì.
Với người làm du lịch nông nghiệp hay viết về ẩm thực, cũng nên phân biệt: "gạo tám" trong cách nói hằng ngày ở miền Bắc nhiều khi chỉ chung gạo thơm hạt nhỏ, không nhất thiết là tám xoan Hải Hậu.
Câu hỏi thường gặp
Tám xoan Hải Hậu và tám thơm có phải là một giống không?
Không hẳn. Cả hai thuộc nhóm lúa tám, tức lúa tẻ thơm hạt nhỏ của Bắc Bộ, nhưng tên gọi dân gian chồng chéo, mỗi vùng giữ dòng riêng. Khi mua giống, hỏi rõ nguồn và vùng gốc thay vì chỉ dựa vào chữ "tám".
Có thể cấy tám xoan vụ xuân để tăng thu nhập không?
Giống này thuộc nhóm lúa mùa nên cấy vụ xuân thường không ổn định về thời gian trổ và chất lượng. Trước khi thử, nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương; nếu thử thì làm diện tích nhỏ và so sánh với ruộng vụ mùa.
Ruộng tám xoan của nhà bị đổ nhiều có phải do giống đã thoái hoá?
Đổ ngã là đặc tính chung của giống cao cây, nhất là khi bón thừa đạm hoặc gặp gió lớn. Nếu đổ đi kèm với cây cao thấp không đều, trổ lệch, bông khác dạng thì mới nghĩ tới chuyện giống đã lẫn.
Mang tám xoan vào trồng ở Tây Nguyên hay Nam Bộ có giữ được mùi thơm không?
Chưa có cơ sở để khẳng định. Mùi thơm chịu ảnh hưởng của khí hậu, đất và thời điểm vào chắc. Cây có thể vẫn cho gạo thơm, nhưng mức độ và chất cơm rất có thể khác vùng gốc. Muốn thử thì làm nhỏ và ghi chép kỹ.
Thóc tám xoan để làm giống giữ được bao lâu?
Thóc khô kỹ, cất kín nơi mát thường dùng tốt cho vụ kế tiếp. Để lâu hơn thì tỷ lệ nảy mầm giảm dần, mức giảm tuỳ độ ẩm và nhiệt độ kho. Trước khi cấy nên ủ thử một nắm để biết chắc.