Một ruộng lúa, nếp cổ truyền bị lẫn tạp thường lộ ra ở ba thời điểm: lúc đẻ nhánh có những khóm khác màu lá, khác dáng; lúc trỗ có những cây trỗ sớm hoặc muộn hẳn và cao vượt khỏi mặt ruộng; lúc chín có những bông khác dạng, vỏ trấu khác màu, hạt có râu hay rụng sớm. Sau thu hoạch, hạt lạ còn thấy được trong gạo: với nếp, hạt tẻ trong suốt lẫn giữa những hạt nếp đục trắng là dấu hiệu dễ thấy nhất.
Giống lúa cổ truyền như nếp cái hoa vàng, tám xoan, nàng thơm, các giống nếp nương được nông dân giữ bằng hạt qua nhiều vụ, nên mỗi vụ lại có thêm cơ hội lẫn. Bài này chỉ cách nhận cây lẫn ở từng giai đoạn, cách nhận hạt lẫn trong gạo, nguyên nhân gây lẫn, và vì sao một ruộng lẫn ít mà không xử lý thì vài vụ sau giống đã khác. Phần chọn bông, để hạt và giữ giống lâu dài thuộc chuyên mục giữ giống.
Vì sao giống lúa cổ truyền dễ lẫn
Lẫn cơ giới. Đây là nguồn phổ biến nhất. Hạt của giống khác lẫn vào trong khi gặt, tuốt, phơi, đóng bao, nhất là khi dùng chung máy gặt, sân phơi với các ruộng giống khác. Chỉ vài hạt lạ trong mỗi ký thóc giống, nhân lên qua vài vụ, đã thành nhiều cây lạ trên ruộng.
Lúa rơi vụ trước. Hạt rụng trên ruộng từ vụ trước, nếu là giống khác, nảy mầm và mọc lẫn vào vụ sau. Ruộng luân phiên nhiều giống dễ gặp chuyện này.
Thụ phấn chéo. Lúa chủ yếu tự thụ phấn, nhưng vẫn có một tỷ lệ nhỏ giao phấn tự nhiên với ruộng bên cạnh khi hai ruộng trỗ cùng lúc. Hạt sinh ra từ giao phấn trông như hạt thường, nhưng cây mọc từ nó ở vụ sau mang đặc điểm lai và phân ly ở các vụ tiếp theo.
Lúa cỏ. Ở một số vùng, lúa cỏ là loại lúa dại hoặc bán dại mọc lẫn trong ruộng, thường cao, hạt rụng sớm, nhiều khi vỏ có râu và gạo đỏ. Lúa cỏ lẫn vào hạt giống rất khó loại bằng sàng sảy.
Biến dị tự nhiên. Một tỷ lệ rất nhỏ cây khác dạng có thể xuất hiện do đột biến. Nguồn này ít, nhưng nếu không bao giờ loại bỏ, nó vẫn cộng dồn qua nhiều vụ.
Nhận cây lẫn trên ruộng theo từng giai đoạn
Người giữ giống lúa thường đi ruộng ít nhất ba lần trong vụ để nhận và nhổ bỏ cây khác dạng. Mỗi lần nhìn một nhóm đặc điểm khác nhau:
| Giai đoạn | Dấu hiệu cây lẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đẻ nhánh | Khóm có màu lá đậm hoặc nhạt khác hẳn, lá to hay hẹp hơn, góc lá mở khác | Phân bón không đều cũng làm màu lá khác, so với khóm bên cạnh cùng chỗ |
| Trỗ bông | Cây trỗ sớm hoặc muộn hẳn so với cả ruộng, cao vượt hoặc thấp hẳn, lá đòng khác góc | Đây là lúc dễ nhận nhất, cây lạ đứng nhô khỏi mặt ruộng |
| Chín | Bông dài hay ngắn khác, vỏ trấu khác màu, có râu ở giống vốn không râu, mỏ hạt khác màu, hạt rụng sớm | Nhổ bỏ cả khóm trước khi gặt để hạt lạ không lẫn vào thóc |
Với giống cổ truyền vốn cao cây, những cây lẫn từ giống thấp cây mới lại nằm khuất dưới tán, khó thấy hơn cây cao vượt. Nên đi ruộng theo hàng, nhìn cả từ trên xuống lẫn từ mép bờ nhìn ngang qua ruộng. Buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, ánh sáng xiên làm khác biệt chiều cao và màu bông hiện rõ hơn giữa trưa. Khi nhổ, nhổ cả khóm kể cả rễ, mang ra khỏi ruộng, không vứt lại trên bờ vì bông còn có thể rụng hạt xuống ruộng.
Giống cảm quang: thời điểm trỗ là phép thử có sẵn
Nhiều giống lúa cổ truyền, nhất là các giống lúa mùa và nhiều giống nếp quý, cảm quang: cây chỉ trỗ khi độ dài ngày giảm đến một ngưỡng nhất định trong năm. Nếp cái hoa vàng và tám xoan được mô tả là những giống cấy vụ mùa theo cách này. Hệ quả là dù gieo sớm hay muộn vài tuần, cả ruộng vẫn trỗ khá tập trung quanh một khoảng thời gian.
Điều đó biến thời điểm trỗ thành một phép thử có sẵn. Các giống lúa ngắn ngày không cảm quang hoặc cảm quang yếu, nếu lẫn vào ruộng giống cảm quang, sẽ trỗ lệch hẳn, thường sớm hơn nhiều. Những bông trỗ lác đác trước khi cả ruộng trỗ là dấu hiệu lẫn rõ nhất mà người giữ giống chú ý. Ngược lại, một ruộng giống "cổ truyền" mà trỗ theo số ngày kể từ khi gieo như giống ngắn ngày, không phụ thuộc mùa, thì đáng xem lại xem đó có thật là giống cổ truyền không.
Lưu ý là thời điểm trỗ còn chịu ảnh hưởng của nhiệt độ, tuổi mạ và điều kiện ruộng; chỉ những cây lệch rõ so với cả ruộng mới đáng nhổ. Ghi chép ngày trỗ của ruộng giống qua các năm giúp bạn biết khoảng trỗ bình thường của giống ở chính vùng mình. Sau vài năm, cuốn sổ nhỏ đó trở thành mô tả giống riêng của gia đình, đáng tin hơn mọi lời kể.
Nhận hạt lạ trong gạo nếp: nếp lẫn tẻ và các dấu hiệu khác
Sau khi xay, gạo nếp có những đặc điểm khá dễ phân biệt, nên người giữ giống nếp có thể kiểm tra mức lẫn ngay trên mẫu gạo:
- Độ trong của hạt: hạt gạo nếp đục trắng như sữa; hạt gạo tẻ thường trong. Rải một nắm gạo lên mặt phẳng màu tối, những hạt trong suốt nổi bật giữa nền hạt đục là hạt tẻ lẫn vào.
- Hạt tẻ bạc bụng: một số hạt tẻ có vùng đục ở bụng hạt, dễ bị nhầm với nếp. Nhìn kỹ, hạt tẻ bạc bụng vẫn còn phần trong, còn hạt nếp đục đều cả hạt.
- Thử iốt: tinh bột nếp gần như không có amylose nên khi nhỏ dung dịch iốt loãng thường bắt màu nâu đỏ, còn tinh bột gạo tẻ có amylose bắt màu xanh tím sẫm. Đây là phép thử quen thuộc trong phòng thí nghiệm, dùng để kiểm tra mức lẫn ở mẫu nhỏ.
- Hình dạng và cỡ hạt: mỗi giống nếp có hình dạng hạt riêng, như hạt tròn bầu của nếp cái hoa vàng; hạt dài thon lẫn trong lô hạt bầu là hạt của giống khác.
- Hạt gạo đỏ: gạo có vỏ cám đỏ lẫn trong gạo trắng thường đến từ lúa cỏ hoặc giống lúa đỏ khác, là dấu hiệu lẫn cần truy nguồn hạt giống.
Kiểm tra trên gạo cho biết mức lẫn của lô hạt, nhưng không loại được hạt lẫn ra khỏi thóc giống vì thóc còn vỏ. Muốn hạt giống sạch hơn ở vụ sau, việc chính vẫn là nhổ cây lạ trên ruộng và chọn bông đúng giống làm giống.
Mùi thơm giảm: lẫn giống hay do nơi trồng
Với các giống thơm như tám xoan, nàng thơm, người trồng hay nhận thấy "giống mất mùi" sau vài vụ. Có hai nguyên nhân rất khác nhau. Nguyên nhân thứ nhất là lẫn tạp: mùi thơm của nhiều giống lúa thơm gắn với một gen ở dạng lặn, nên chỉ cần giao phấn với giống không thơm là đời sau có cây mất mùi, và nếu không loại thì tỷ lệ cây không thơm tăng dần.
Nguyên nhân thứ hai là điều kiện trồng. Mức độ thơm chịu ảnh hưởng của đất, nước, nhiệt độ lúc lúa vào chắc, cách bón phân và cả cách phơi, bảo quản. Một giống thơm đúng giống trồng ngoài vùng gốc có thể kém thơm hơn mà không hề lẫn.
Để tách hai nguyên nhân, cần nhìn vào độ đồng đều. Nếu cả ruộng đều kém thơm như nhau, khả năng cao là do điều kiện. Nếu có cây thơm, cây không, trên cùng một ruộng, là dấu hiệu lẫn. Trong phòng thí nghiệm, người ta có thể kiểm tra mùi thơm của từng cây bằng cách ngửi mẫu lá hoặc hạt đã ngâm trong dung dịch kiềm loãng, hoặc kiểm tra gen liên quan đến mùi thơm; các phép này thường do cơ sở giống làm.
Lúa nương, nếp nương vùng cao: lẫn theo cách riêng
Các giống lúa nương, nếp nương ở vùng cao phía Bắc và Tây Nguyên có cách giữ giống khác ruộng nước đồng bằng. Nhiều gia đình trồng vài giống trên cùng một nương hoặc trên các nương liền nhau, gieo bằng cách chọc lỗ bỏ hạt, thu hoạch bằng tay từng bông. Hạt giống thường được trao đổi giữa các gia đình, các bản. Đây là cách giữ đa dạng giống rất quý, nhưng cũng là con đường lẫn giữa các giống.
Trên nương, dấu hiệu lẫn vẫn là cây khác chiều cao, khác thời điểm trỗ, khác màu vỏ trấu. Điểm thuận lợi là thu hoạch bằng tay từng bông, người giữ giống có thể chọn đúng bông mình muốn ngay lúc gặt, điều khó làm hơn khi gặt máy. Nhiều người vùng cao vẫn giữ thói quen chọn những bông đẹp, đúng giống, buộc riêng, treo trên gác bếp làm giống cho mùa sau.
Với người ngoài vùng muốn mua giống nếp nương quý về trồng, nên hỏi gia đình giữ giống xem họ trồng giống đó riêng hay trồng xen với giống khác, và xin hạt từ những bông đã chọn riêng, không lấy từ thóc ăn.
Lẫn ít mà không xử lý: vài vụ sau giống đã khác
Người giữ giống thường thấy vài cây lạ trên ruộng là chuyện nhỏ. Nhưng với giống giữ bằng hạt, chuyện nhỏ cộng dồn rất nhanh. Ví dụ giả định: một ruộng có một phần nghìn số khóm là cây lẫn. Nếu cây lẫn sinh nhiều hạt như cây giống, hạt thu được cũng có khoảng một phần nghìn là hạt lạ. Thêm lẫn cơ giới ở khâu gặt phơi, thêm lúa rơi, thêm giao phấn, mỗi vụ mức lẫn có thể tăng thêm một ít. Sau vài năm, ruộng không còn đồng đều, thời điểm trỗ kéo dài, chất lượng gạo không ổn định.
Với giống lai giao phấn, phần lai lại tiếp tục phân ly ở các vụ sau, tạo ra nhiều dạng cây trung gian, càng làm ruộng lộn xộn. Đây là một phần lý do vì sao nhiều giống lúa cổ truyền được mô tả là "thoái hoá" sau thời gian dài trồng mà không chọn lọc.
Cách chống lại không phức tạp: đi ruộng nhổ cây lạ ở ba thời điểm, tách riêng ruộng để giống, không dùng chung sân phơi và bao với giống khác, và mỗi vụ chọn những bông đúng giống từ khu tốt nhất làm hạt cho vụ sau. Khi giống đã lẫn nặng, cách tốt hơn là tìm lại nguồn hạt từ người giữ giống tốt ở vùng gốc hoặc từ chương trình phục tráng giống của địa phương nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Nếp lẫn tẻ thì nấu xôi có nhận ra không?
Có. Hạt tẻ trong xôi nếp thường rời, cứng hơn và không dẻo dính như hạt nếp, nhất là khi tỷ lệ lẫn cao. Tuy nhiên kiểm tra trên gạo chưa nấu, nhìn độ trong của hạt, nhanh và chính xác hơn.
Có nên nhổ cây lúa lạ ngay khi mới thấy không?
Nên nhổ ngay khi đã chắc là cây lạ, nhất là ở giai đoạn trỗ, trước khi cây kịp thụ phấn cho cây bên cạnh. Với những khóm chỉ nghi do màu lá, có thể đánh dấu rồi xem lại khi trỗ để tránh nhổ nhầm cây bị ảnh hưởng của phân bón.
Ruộng giống nên cách ruộng giống khác bao xa?
Lúa chủ yếu tự thụ phấn nên khoảng cách cần thiết không lớn như cây giao phấn, nhưng ruộng để giống vẫn nên tránh trỗ cùng lúc sát ruộng giống khác. Quy định về khoảng cách cách ly cho sản xuất hạt giống có trong các tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; nên tra văn bản hiện hành.
Thử iốt có làm được ở nhà không?
Phép thử dựa trên phản ứng màu của tinh bột với iốt, về nguyên lý đơn giản, nhưng kết quả phụ thuộc nồng độ dung dịch và cách đọc màu. Để kết luận về một lô giống, nên nhờ cơ sở kiểm nghiệm hoặc cán bộ khuyến nông hướng dẫn.
Lúa cổ truyền ngày càng thấp năng suất có phải do lẫn giống không?
Có thể một phần. Lẫn tạp làm ruộng không đồng đều, trỗ kéo dài, ảnh hưởng năng suất và chất lượng. Nhưng năng suất còn phụ thuộc đất, sâu bệnh, thời tiết và cách chăm. Cần xem độ đồng đều của ruộng trước khi đổ cho giống.
Mua hạt giống nếp cổ truyền ở đâu để ít lẫn?
Nguồn tốt nhất thường là người giữ giống lâu năm ở vùng gốc có đi ruộng loại cây lạ đều đặn, hoặc các chương trình phục tráng giống của địa phương. Hỏi họ cách giữ giống, xem ruộng giống nếu được, và kiểm tra mẫu gạo trước khi gieo.