Gà Mía là giống gà nội vóc lớn có vùng gốc ở làng Mía thuộc Đường Lâm, Sơn Tây, nay thuộc Hà Nội. Nhận dạng nhanh gà Mía thuần dựa vào ba điểm: mào đơn (mào cờ) to và đỏ, khác với mào nụ của gà Hồ và gà Đông Tảo; thân cao, ngực sâu, vùng ngực và lườn ít lông lộ da đỏ; gà trống lông đỏ tía pha đen, gà mái lông vàng nhạt hoặc nâu nhạt.
Gà Mía nổi tiếng ở chỗ thịt săn và dáng to, nhưng cũng như các giống gà nội vóc lớn khác, giống này đẻ ít và lớn chậm, nên ngoài thị trường gà lai mang tên gà Mía chiếm phần lớn. Bài dưới đây tập trung vào tiêu chuẩn nhận dạng, những điểm phân biệt với gà lai và điều riêng khi giữ giống.
Mào, đầu và tích: chỗ gà Mía khác hẳn các giống to con khác
Mào đơn, to, dựng. Gà trống Mía trưởng thành có mào cờ lớn, nhiều răng cưa, màu đỏ tươi, dựng đứng trên đầu. Ở gà mái, mào nhỏ hơn và có thể ngả sang một bên. Đây là điểm dễ thấy nhất để tách gà Mía khỏi gà Hồ và gà Đông Tảo, vốn đều mang mào nụ.
Tích và dái tai đỏ. Tích dưới cằm dài, đỏ, tương xứng với mào. Dái tai thường đỏ. Mặt đỏ, da mặt dày. Các phần đầu có màu đỏ đồng đều là dấu hiệu gà khoẻ và đúng giống.
Đầu to, mỏ vàng hoặc sừng. Đầu gà Mía to, mỏ chắc, màu vàng hoặc vàng sừng. Mắt sáng, tròng mắt thường màu vàng cam. Đầu nhỏ thon so với thân là điểm nên nghi ngờ.
Mào cờ không đủ để kết luận. Rất nhiều giống gà khác cũng mào cờ, kể cả gà Ri và gà lông màu nuôi thịt. Mào chỉ giúp loại trừ gà Hồ, gà Đông Tảo; còn xác nhận gà Mía phải xem thêm tầm vóc, da và màu lông.
Thân, lông, chân và da của gà trưởng thành
Các mô tả giống gà Mía thường thống nhất ở những điểm sau. Bảng chia theo trống và mái để người xem so đúng giới:
| Bộ phận | Gà trống Mía | Gà mái Mía |
|---|---|---|
| Thân | Cao, ngực sâu, lưng dài, đùi to | Thân dài, lưng phẳng, bụng sâu |
| Lông | Đỏ tía, mận chín ở cổ, lưng, cánh; đuôi đen ánh xanh | Vàng nhạt, lá chuối khô, nâu nhạt; cổ có thể lấm tấm đậm |
| Ngực, lườn | Ít lông, lộ da đỏ | Lông thưa hơn gà Ri cùng tầm |
| Chân | To, vàng, vảy tương đối đều | To vừa, vàng |
| Tầm vóc thường gặp | Khoảng 3,5 đến 4,5 kg khi trưởng thành | Khoảng 2,5 đến 3 kg khi trưởng thành |
Các con số tầm vóc là mức tham khảo trong mô tả giống và phụ thuộc nhiều vào cách nuôi. Chân gà Mía to nhưng không sần xù như gà Đông Tảo; người mới đôi khi nhầm gà Mía có chân hơi thô là gà Đông Tảo lai, hoặc ngược lại. Hãy nhìn mào trước, rồi mới nhìn chân.
Tốc độ lớn và khả năng sinh sản: kỳ vọng cho đúng
Gà Mía lớn chậm so với gà lông màu nuôi thịt. Gà cần nhiều tháng để đạt tầm vóc, khung xương phát triển trước rồi thịt mới đầy sau. Đây là lý do thịt săn chắc, nhưng cũng là lý do giữ đàn thuần tốn thời gian và thức ăn hơn. Người định nuôi gà Mía để giữ giống nên chuẩn bị tâm lý rằng phải mất gần một năm mới chọn được gà làm giống.
Gà mái Mía đẻ ít, thường chỉ vài chục trứng mỗi năm, chia thành các đợt. Mái có bản năng ấp, nhưng thân nặng nên dễ làm vỡ trứng nếu ổ chật hoặc nền ổ cứng. Nhiều hộ để mái ấp số trứng vừa phải, lót ổ dày, hoặc chuyển bớt trứng sang ấp máy. Trứng gà Mía thường có vỏ màu nâu nhạt, kích thước lớn hơn trứng gà Ri.
Do sức sinh sản thấp, một đàn gà Mía thuần không thể nhân lên nhanh. Đây là điểm cần nhớ khi nghe ai đó giới thiệu có số lượng lớn gà Mía thuần cung cấp đều quanh năm: điều đó không phải không thể, nhưng đòi hỏi đàn bố mẹ rất lớn và quy trình chọn lọc chặt, nên đáng hỏi thêm.
Ví dụ giả định để hình dung: một hộ có mười mái Mía, mỗi mái cho vài chục trứng một năm, trừ trứng vỡ, trứng không phôi, gà con hao hụt và những con lớn lên không đạt chuẩn, thì số gà đạt tiêu chuẩn giữ làm giống mỗi năm chỉ còn một phần nhỏ. Phép tính này giải thích vì sao gà Mía thuần luôn hiếm, và vì sao mỗi con giống tốt đều đáng ghi chép kỹ.
Gà Mía lai thường lộ ra ở đâu
Gà lai mang một phần máu Mía có thể rất đẹp lúc còn tơ. Những chi tiết sau thường giúp nhận ra khi gà lớn dần:
- Lớn quá nhanh so với tuổi. Gà Mía thuần không vọt cân trong vài tháng đầu; con lai với giống thịt nhập thì có thể.
- Lông dày, mượt, phủ kín ngực. Nét lông thưa, da lườn đỏ bị mất hoặc mờ đi.
- Mào nhỏ hoặc mào lạ. Mào nụ, mào hoa, hoặc mào cờ nhỏ, mỏng không tương xứng với thân to.
- Chân ngắn, thân tròn. Dáng thấp, ức tròn, mất vẻ cao và ngực sâu của giống.
- Màu lông mái lạ. Mái mang nhiều mảng trắng, đen tuyền, hoặc hoa mơ đậm, khác với màu vàng nhạt, nâu nhạt quen thuộc.
- Đời con không đồng đều. Đây là dấu hiệu chắc chắn nhất: gà bố mẹ trông giống nhau mà đàn con mỗi con một kiểu.
Không có dấu hiệu nào ở trên đứng riêng mà kết luận được. Một con gà Mía thuần nuôi đủ đầy có thể to nhanh hơn bình thường một chút; một con mái thuần cũng có thể có vài mảng lông khác màu. Cách đáng tin vẫn là xem đàn bố mẹ và theo dõi qua thế hệ.
Vùng gốc và vì sao giống gắn với làng
Đường Lâm là vùng làng cổ ở Sơn Tây, xứ Đoài cũ, nay thuộc Hà Nội. Gà Mía mang tên làng Mía trong vùng này, và qua nhiều đời được nuôi trong những khu vườn nhà có tường bao, nền đất, bóng cây. Kiểu nuôi khép kín trong vườn của từng nhà vô tình giúp giống ít lẫn hơn so với gà thả rông khắp xóm. Khi điều kiện sống thay đổi, vườn thu hẹp, gà nuôi tập trung và giao lưu giống dễ hơn, nguy cơ lẫn máu cũng tăng.
Ngày nay gà Mía được nuôi ở nhiều nơi ngoài Đường Lâm. Đặc điểm giống nằm ở di truyền nên nuôi nơi khác vẫn là gà Mía, miễn đàn không lẫn. Điều khác có thể là chất thịt, vốn chịu ảnh hưởng của thức ăn, độ tuổi giết thịt và cách vận động. Người giữ giống không cần đưa gà về đúng làng Mía, nhưng nên giữ cách nuôi gần với truyền thống: có vườn, có chỗ vận động, không ép lớn.
Một điểm ít người để ý là gà Mía cần thời gian vận động để khung xương và đùi phát triển đúng dáng. Gà nuôi nhốt chật từ nhỏ thường thấp hơn, ngực kém sâu, dù vẫn mang gen gà Mía. Vì vậy khi so dáng gà của mình với mô tả giống, hãy tính cả điều kiện nuôi trước khi kết luận gà không thuần.
Giữ đàn gà Mía thuần ở nông hộ: các việc cụ thể
Những việc dưới đây tập trung vào điều riêng của giống gà Mía; nguyên lý số con, luân chuyển trống và ghi sổ giống có bài riêng ở danh mục giữ giống tại nông hộ:
- Chọn trống làm giống có mào cờ to đều, dựng thẳng, thân cao, ngực sâu, chân khoẻ, lông đúng màu.
- Chọn mái thân dài, bụng sâu, lông vàng nhạt hoặc nâu nhạt, đẻ đều trong đợt, ấp không quá vụng.
- Nuôi trống giống tách riêng, chỉ ghép với nhóm mái đã ghi tên trong sổ.
- Ổ đẻ rộng, lót rơm dày; kiểm tra trứng hằng ngày để giảm vỡ.
- Ghi đặc điểm từng lứa gà con khi lớn; con nào lệch chuẩn thì chuyển sang nuôi thịt, không giữ làm giống.
- Sau vài thế hệ, đổi trống với hộ giữ gà Mía khác có nguồn gốc rõ để tránh cận huyết.
Đàn giống không cần to. Một nhóm mái nhỏ với hai hoặc ba trống luân phiên, ghi chép đều, đã đủ để giữ được đặc điểm qua nhiều năm, miễn là không có gà lạ lọt vào.
Mua gà Mía để giữ giống: những câu nên hỏi
Đàn bố mẹ đang ở đâu, xem được không? Người giữ gà Mía thuần thường sẵn lòng cho xem trống mái giống. Nhìn tận mắt trống có mào cờ to, thân cao, mái lông vàng nhạt đúng giống đáng tin hơn mọi tấm ảnh hay lời kể.
Trống giống lấy từ đâu, bao lâu thì thay? Câu trả lời cho biết đàn có bị cận huyết không và có lẫn máu từ nguồn khác không. Một cơ sở nói rõ được trống đến từ hộ nào, đổi mấy năm một lần là cơ sở có ý thức giữ giống.
Có ghi chép đời con không? Sổ ghi đơn giản về các lứa nở, tỷ lệ gà con đạt chuẩn khi lớn là bằng chứng tốt nhất về độ thuần. Không có sổ chưa chắc là đàn lai, nhưng có sổ thì yên tâm hơn nhiều.
Gà bán là gà con, gà dò hay gà hậu bị? Gà hậu bị gần trưởng thành đã lộ đủ đặc điểm nên ít rủi ro nhầm nhất. Gà con dễ nuôi thích nghi hơn nhưng phải chấp nhận loại bớt khi gà lớn lên.
Đàn có đang nuôi chung với giống khác không? Nếu gà Mía thả chung vườn với gà lai hoặc giống khác, trứng lấy từ đàn đó có thể đã lẫn. Cơ sở giữ giống tử tế luôn nuôi tách.
Tình trạng giống và khi nào cần cán bộ thú y
Gà Mía nằm trong nhóm giống gà nội được quan tâm bảo tồn và phát triển ở Việt Nam. Các chương trình bảo tồn nguồn gen vật nuôi có lưu giữ giống này, và tại địa phương cũng từng có các dự án hỗ trợ nuôi gà Mía. Thông tin cụ thể về đàn giống gốc, nơi cung cấp gà giống có kiểm soát nên hỏi trực tiếp cơ quan nông nghiệp tại Hà Nội hoặc đơn vị nghiên cứu chăn nuôi.
Gà Mía mào to nên mào dễ bị thương khi gà cắn nhau hoặc va quệt, và dễ bị tổn thương do giá rét. Mào chuyển tím tái, gà ủ rũ, thở khó, bỏ ăn là những dấu hiệu cần gọi cán bộ thú y khám sớm. Chân to nặng cũng dễ tổn thương khi nền chuồng cứng và ẩm. Với đàn giống nhỏ, mỗi con đều quý, nên khám sớm tốt hơn tự xử lý theo kinh nghiệm truyền miệng.
Câu hỏi thường gặp
Gà Mía có phải là gà Đường Lâm không?
Thường người ta gọi chung là gà Mía Đường Lâm, vì giống mang tên làng Mía thuộc vùng Đường Lâm, Sơn Tây, nay thuộc Hà Nội. Hai cách gọi này chỉ cùng một giống gà nội vóc lớn.
Gà mái Mía có mào cờ không?
Gà mái cũng có mào đơn nhưng nhỏ hơn nhiều so với gà trống, nhiều con mào ngả sang một bên. Vì vậy khi nhận dạng gà mái, nên dựa nhiều hơn vào thân dài, bụng sâu và màu lông vàng nhạt, nâu nhạt.
Gà Mía nuôi bao lâu thì đủ lớn để chọn làm giống?
Gà cần nhiều tháng để phát triển khung xương và đạt tầm vóc, nhiều hộ chọn giống khi gà gần một năm tuổi. Chọn quá sớm dễ giữ nhầm con lớn nhanh nhưng mang máu lai.
Gà Mía và gà Hồ có lai với nhau được không?
Có, hai giống đều là gà nhà nên lai với nhau dễ dàng, và trên thực tế đã có nhiều con lai. Đời con mang đặc điểm trộn lẫn như mào nửa cờ nửa nụ. Muốn giữ giống thì phải nuôi tách hai đàn.
Vì sao gà Mía thuần không đẻ nhiều như gà Ri?
Gà Mía được chọn qua nhiều đời theo hướng vóc lớn, thịt săn, không theo hướng đẻ trứng. Thân to nặng thường đi kèm sản lượng trứng thấp hơn các giống gà nhỏ như gà Ri, đó là đặc điểm chung của nhiều giống gà vóc lớn.
Mào gà Mía bị thâm tím vào mùa đông có sao không?
Mào lớn dễ bị ảnh hưởng khi trời rét, chuồng gió lùa. Nếu mào chỉ thâm nhẹ ở đầu răng cưa mà gà vẫn ăn uống bình thường, hãy che chắn chuồng. Nếu cả mào tím tái kèm ủ rũ, thở khó, hãy gọi cán bộ thú y.