Ớt xiêm, ớt hiểm là những giống ớt quả nhỏ, rất cay, cây bụi sống được nhiều năm, phổ biến trong vườn nhà ở miền Trung và miền Nam; phần lớn thuộc loài Capsicum frutescens, khác loài với ớt sừng, ớt chuông thường trồng. Người làm vườn có thể tự giữ hạt giống ớt xiêm qua nhiều năm, miễn là không để hoa bị thụ phấn chéo với các loại ớt khác trồng gần.
Ớt chủ yếu tự thụ phấn, nhưng côn trùng vẫn mang phấn giữa các cây, nên trồng nhiều loại ớt sát nhau là con đường quen thuộc khiến giống bị lẫn. Bài này giúp bạn nhận dạng ớt xiêm, hiểu vì sao lẫn, và lấy hạt giống đúng cách.
Ớt xiêm, ớt hiểm, ớt chỉ thiên: gọi tên cho đúng
Tên gọi các loại ớt ở Việt Nam thay đổi theo vùng. Ở miền Nam, ớt xiêm thường chỉ loại ớt quả rất nhỏ, mọc chĩa lên, cực cay, cây sống lâu năm, đôi khi mọc tự nhiên trong vườn do chim mang hạt. Ở miền Trung, ớt hiểm thường chỉ loại ớt quả nhỏ, cay gắt, cũng mọc chĩa lên. Tên "ớt chỉ thiên" được dùng cho nhiều loại ớt có quả mọc hướng lên, kể cả một số giống quả to hơn.
Về thực vật, phần lớn các loại ớt xiêm, ớt hiểm quả nhỏ thuộc loài Capsicum frutescens. Còn ớt sừng, ớt chuông, nhiều giống ớt chỉ thiên quả dài thuộc loài Capsicum annuum. Hai loài này có quan hệ gần, có thể lai với nhau ở một mức độ nhất định, nhưng không dễ như lai giữa các giống trong cùng một loài.
Vì tên gọi dân gian không thống nhất, khi trao đổi giống, bạn nên mô tả rõ: quả dài bao nhiêu, mọc hướng lên hay rủ xuống, cây cao cỡ nào, sống mấy năm, độ cay thế nào. Mô tả cụ thể giúp người nhận biết họ đang nhận giống gì, tốt hơn một cái tên có thể mang nghĩa khác ở vùng khác.
Nhận dạng cây và quả ớt xiêm
Quả nhỏ, thon, mọc chĩa lên. Quả ớt xiêm thường dài chỉ một đến vài đốt ngón tay, thon nhọn, mọc thẳng hướng lên trời. Quả non xanh, chín đỏ tươi, một số dòng chín vàng cam.
Cây bụi, sống nhiều năm. Cây ớt xiêm có thể sống và cho quả nhiều năm nếu điều kiện thuận lợi, thân gốc hoá gỗ dần. Đây là điểm khác so với nhiều giống ớt thương mại thường trồng một vụ rồi bỏ.
Hoa màu trắng xanh nhạt, có khi hai hoa một nách. Hoa ớt xiêm nhỏ, cánh trắng hơi xanh, thường mọc một hoặc vài hoa ở nách lá. Đặc điểm hoa giúp người trong nghề phân biệt loài, nhưng với người làm vườn, nhìn quả và dáng cây đã đủ.
Rất cay, cay nhanh và gắt. Ớt xiêm nổi tiếng cay hơn ớt sừng nhiều lần. Độ cay chịu ảnh hưởng của giống và điều kiện trồng: nắng nhiều, ít nước thường làm quả cay hơn.
Dễ mọc lại tự nhiên. Chim ăn quả ớt chín và phát tán hạt, nên cây ớt xiêm hay tự mọc ở góc vườn, hàng rào. Những cây này là nguồn giống tự nhiên, nhưng không biết chắc đã lai hay chưa.
Vì sao trồng nhiều loại ớt gần nhau làm lẫn giống
Hoa ớt có cả nhị và nhụy trong cùng một hoa, và phần lớn quả hình thành từ tự thụ phấn. Tuy nhiên, ong và nhiều côn trùng khác ghé hoa ớt để lấy phấn, mật, và trong lúc bay qua lại giữa các cây, chúng mang phấn của cây này sang cây khác. Tỉ lệ thụ phấn chéo ở ớt tuỳ điều kiện, có thể không nhỏ khi vườn có nhiều côn trùng.
Khi hoa ớt xiêm nhận phấn của ớt sừng hay ớt chuông trồng cạnh, quả năm đó trông vẫn như bình thường vì vỏ quả là mô của cây mẹ. Nhưng hạt bên trong đã mang di truyền lai. Gieo hạt đó vụ sau, bạn có thể được cây quả to hơn, ít cay hơn, mọc rủ xuống, hoặc những tổ hợp lạ không giống cây nào.
Vì vậy, người giữ giống ớt thường giữ một nguyên tắc: muốn lấy hạt giống từ cây nào, phải đảm bảo hoa của cây đó không nhận phấn lạ. Cây quả để ăn thì không sao, nhưng cây lấy giống phải được bảo vệ.
Cây ớt xiêm tự mọc: giống tự nhiên hay giống trồng
Nhiều người có ớt xiêm trong vườn mà chưa bao giờ gieo. Chim ăn quả ớt chín, hạt đi qua đường tiêu hoá của chim vẫn còn sống và được thả xuống hàng rào, góc vườn, ven bụi tre. Chim không cảm nhận vị cay như động vật có vú, nên quả ớt nhỏ, đỏ tươi, mọc chĩa lên là món dễ thấy với chúng. Nhờ vậy ớt xiêm lan rộng trong các vùng quê mà không cần ai trồng.
Những cây tự mọc này là một kho giống tự nhiên, thường khoẻ, chịu được điều kiện ít chăm sóc. Nhưng nguồn gốc của từng cây không rõ: hạt có thể đến từ cây ớt xiêm thuần trong xóm, cũng có thể từ quả của một cây đã lai với ớt khác. Vì vậy cây tự mọc nên được quan sát ít nhất một mùa quả trước khi chọn làm cây giống.
Nếu cây tự mọc cho quả nhỏ, chĩa lên, rất cay, mùi thơm và đều quả qua nhiều đợt, đó là ứng viên tốt. Từ cây ấy, bạn bắt đầu giữ giống đúng cách: trùm lưới khi ra hoa, lấy hạt từ quả chín, ghi chép. Chỉ sau một vài thế hệ gieo lại mà cây con vẫn giữ đặc điểm, bạn mới có thể yên tâm đó là một dòng ổn định.
Cách bảo vệ hoa ớt lấy giống khỏi phấn lạ
Có vài cách đơn giản, tuỳ số lượng cây và diện tích vườn:
- Trùm lưới mịn lên cả cây trước khi ra hoa, giữ tới khi quả đã đậu. Lưới ngăn côn trùng mang phấn từ cây khác. Hoa ớt vẫn tự thụ được trong lưới, có thể lắc nhẹ cành để hỗ trợ.
- Bọc từng chùm hoa bằng túi lưới nhỏ trước khi hoa nở, đánh dấu những quả đậu trong túi để lấy giống.
- Cách ly bằng khoảng cách: trồng cây giống xa các giống ớt khác. Nhiều hướng dẫn giữ giống khuyên vài chục mét trở lên; vườn nhỏ thành phố khó làm, nên trùm lưới là cách chắc hơn.
- Chỉ trồng một giống ớt trong vườn ở năm muốn lấy giống, nếu không có điều kiện trùm lưới.
- Không lấy giống từ cây tự mọc ở hàng rào nếu xung quanh có nhiều loại ớt, vì không biết cây đó mang di truyền gì.
Ghi lại cây nào đã được trùm lưới, ngày trùm, quả nào là quả giống. Ghi chép giúp tránh lấy nhầm quả từ cây chưa được bảo vệ. Khi tháo lưới, buộc một sợi dây màu vào cuống những quả giống để lúc thu không lẫn với quả hái ăn.
Lấy hạt ớt làm giống từng bước
Khi đã có quả từ hoa được bảo vệ, lấy hạt đúng cách giúp hạt nảy mầm tốt và giữ được lâu.
- Đeo găng tay trước khi làm. Chất cay trong ớt xiêm bám vào da gây rát, rất khó chịu nếu dụi lên mắt.
- Chọn quả đã chín đỏ hẳn trên cây, từ cây khoẻ, sai quả, đúng đặc điểm giống. Không lấy quả non vì hạt chưa chín.
- Để quả thêm vài ngày nơi thoáng cho chín đều nếu cần, rồi bổ dọc, gạt hạt ra đĩa.
- Phơi hạt nơi râm mát, thoáng gió, trải mỏng, đảo vài lần cho khô đều. Không phơi nắng gắt.
- Khi hạt đã khô giòn, cho vào lọ thuỷ tinh kín hoặc túi giấy đặt trong hộp kín, ghi rõ tên giống, ngày lấy, cây mẹ.
- Bảo quản nơi khô, mát, tối. Gieo thử một ít hạt trước vụ trồng để biết tỉ lệ mọc.
Lấy hạt từ nhiều cây cùng giống thay vì một cây duy nhất giúp giữ nền di truyền rộng, nhất là khi bạn giữ giống qua nhiều năm.
Những vấn đề hay gặp khi tự giữ giống ớt
Bảng dưới gom những tình huống thường gặp và cách xử lý ở mức giữ giống.
| Vấn đề | Nguyên nhân thường gặp | Hướng xử lý |
|---|---|---|
| Cây con quả to, ít cay, khác mẹ | Hạt từ hoa nhận phấn lạ | Trùm lưới cây lấy giống, chọn lại từ cây thuần |
| Hạt gieo không mọc hoặc mọc ít | Quả non, hạt phơi nắng gắt, để quá lâu | Lấy quả chín hẳn, phơi râm, gieo thử trước |
| Cây con lá xoăn, vàng, lùn | Có thể do virus, côn trùng chích hút | Loại cây đó, không lấy giống, hỏi cán bộ khuyến nông |
| Cây mẹ cho ít quả dần | Cây già, đất kiệt, sâu bệnh | Trồng mới từ hạt của cây khoẻ, cải tạo đất |
| Quả đổi màu khi chín | Có thể lẫn giống hoặc dòng tự nhiên đa dạng | Theo dõi, chọn đúng màu mong muốn để giữ |
Nhiều bệnh virus ở ớt lây qua côn trùng và có thể qua hạt ở một số trường hợp. Không lấy giống từ cây có triệu chứng lá xoăn, khảm, quả biến dạng là nguyên tắc an toàn.
Giữ ớt xiêm địa phương trong vườn nhà
Ớt xiêm là loại cây dễ trồng, dễ giữ giống, và có giá trị trong bữa ăn của nhiều gia đình. Nhưng cũng chính vì dễ mọc, dễ lai, nhiều dòng ớt xiêm địa phương đang lẫn dần với các giống ớt thương mại được trồng phổ biến. Những dòng ớt có độ cay, mùi thơm đặc trưng của từng vùng có thể biến mất mà không ai để ý.
Một vườn nhà có thể giữ một dòng ớt xiêm chỉ với vài cây, trùm lưới khi lấy giống, và trao đổi hạt với hàng xóm có nguồn rõ. Ghi chép đơn giản như cây nào, quả thế nào, cay thế nào, năm nào lấy giống, giúp bạn và người nhận biết mình đang giữ gì.
Nếu bạn có một cây ớt xiêm lâu năm ngon nổi tiếng trong xóm, đó là một cây đáng giữ. Lấy hạt từ hoa được bảo vệ của cây đó và chia cho vài nhà khác cùng trồng là cách đơn giản để dòng ớt này không mất đi khi cây mẹ già.
Một điểm hay bị bỏ qua là cây ớt xiêm lâu năm không sống mãi. Sau vài năm, cây già cỗi, sâu bệnh tích lũy, quả ít dần. Nếu đợi tới lúc cây chết mới nghĩ tới chuyện lấy giống thì thường đã muộn, vì những quả cuối của cây yếu cho hạt kém. Lấy giống khi cây còn sung sức, gieo một lứa cây con kế cận trong khi cây mẹ vẫn đang cho quả, là cách giữ dòng ớt liên tục mà không bị đứt quãng. Cũng nên giữ một gói hạt dự phòng qua hơn một năm, phòng khi lứa gieo mới gặp mưa bão hay sâu bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Ớt xiêm có lai được với ớt chuông không?
Có thể, ở một mức độ nhất định, vì cùng chi Capsicum và quan hệ gần. Tuy không dễ như lai trong cùng loài, nhưng nếu trồng sát nhau và có côn trùng, hạt ớt xiêm vẫn có nguy cơ mang di truyền lai. Muốn giữ giống chắc, nên trùm lưới cây lấy giống.
Hạt ớt giống giữ được bao lâu?
Hạt ớt khô, bảo quản kín nơi khô mát có thể giữ sức nảy mầm vài năm, nhưng tỉ lệ mọc giảm dần theo thời gian. Nên gieo làm mới hạt định kỳ và gieo thử một ít trước mỗi vụ để biết hạt còn tốt không.
Có nên lấy hạt ớt mua ở chợ để trồng không?
Có thể thử cho vui, nhưng không chắc chắn về giống. Ớt bán ở chợ thường là giống lai thương mại, hạt gieo lại cho cây phân ly, quả không giống. Muốn giữ giống địa phương, nên xin hạt từ người trồng có nguồn rõ.
Ớt xiêm trồng chậu có lấy giống được không?
Được. Ớt xiêm hợp trồng chậu ở ban công, sân thượng. Chậu cũng dễ trùm lưới hơn ngoài vườn. Chọn chậu đủ lớn, đất tơi, thoát nước, đặt nơi nhiều nắng, và tưới đều. Lấy hạt từ quả chín hẳn trên cây đã được trùm lưới.
Vì sao ớt xiêm nhà trồng không cay bằng ngoài quê?
Độ cay phụ thuộc giống và điều kiện trồng. Nắng nhiều, nước ít, đất không quá giàu đạm thường làm quả cay hơn. Nếu giống đã bị lai với ớt ít cay, cây cũng sẽ cay kém. Kiểm tra nguồn hạt và điều chỉnh cách tưới, bón là hai việc nên làm.