Ngô, bầu bí và các loại rau cải là cây thụ phấn chéo: phấn của cây này thường đậu lên hoa cây khác nhờ gió hoặc côn trùng, nên hạt bạn để giống có thể mang một nửa máu của giống nhà bên. Muốn giữ đúng một giống cổ như ngô nếp nương, bí đỏ, bầu địa phương hay cải mèo, bạn phải dùng ít nhất một trong ba cách: cách ly bằng khoảng cách, cách ly bằng thời gian ra hoa, hoặc thụ phấn tay và bao hoa; đồng thời lấy hạt từ đủ nhiều cây để giống không yếu dần.
Điều này khác hẳn với lúa, đậu tương hay đậu đỗ, vốn tự thụ phấn là chính và để giống tương đối dễ. Phần dưới giải thích sự khác nhau đó, đưa một bảng nhóm cây theo mức dễ lai, rồi đi vào cách làm cụ thể cho ngô, bầu bí và rau cải. Hồ sơ từng giống rau, gia vị cổ nằm ở chuyên mục riêng của trang; kỹ thuật gieo ươm chung thuộc các trang về cây giống.
Cây tự thụ phấn và cây thụ phấn chéo: khác nhau ở chỗ nào với người để giống
Ở cây tự thụ phấn, hoa thường tự thụ phấn trước hoặc ngay khi nở, phấn của chính hoa đó đậu lên nhuỵ. Lúa, đậu tương, đậu xanh, đậu đũa, cà chua phần lớn thuộc nhóm này. Hạt để giống từ một cây gần như là bản sao di truyền của cây đó, nên chỉ cần chọn cây đúng chuẩn và giữ hạt riêng là giống ổn định qua nhiều vụ. Lai vẫn có thể xảy ra ở tỷ lệ thấp khi trồng sát giống khác, nhưng không phải nỗi lo chính.
Ở cây thụ phấn chéo, cấu tạo hoa hoặc cách ra hoa khiến phấn của cây khác dễ đến hơn. Ngô có hoa đực (cờ) trên ngọn và hoa cái (râu bắp) ở giữa thân, phấn rơi theo gió đi xa. Bầu bí có hoa đực, hoa cái riêng, nhờ ong và côn trùng mang phấn. Nhiều loại cải nở hoa thành chùm hấp dẫn ong, phấn đi từ cây này sang cây khác trong cả vườn. Với nhóm này, nếu hàng xóm trồng một giống khác cùng loài ở gần và ra hoa cùng lúc, hạt nhà bạn rất dễ lai.
Cây thụ phấn chéo còn có điểm thứ hai: nhiều loài trong nhóm này yếu đi rõ khi chỉ lấy hạt từ vài cây qua nhiều vụ, giống như vật nuôi bị cận huyết. Vì vậy để giống không chỉ là chặn phấn lạ mà còn là giữ đủ nhiều cây bố mẹ.
Các nhóm cây giống cổ trong vườn và mức dễ lai
Bảng dưới gom một số cây hay gặp trong vườn nông hộ. Mức dễ lai và số cây gợi ý là khuyến cáo thường gặp của người giữ giống, dùng để so sánh, không phải chuẩn kỹ thuật cho sản xuất hạt giống thương mại.
| Cây | Cách thụ phấn chính | Dễ lai với | Số cây nên lấy giống (gợi ý) |
|---|---|---|---|
| Lúa, đậu tương, đậu đũa | Tự thụ phấn | Ít lai; chủ yếu lẫn hạt khi thu hoạch | Vài chục cây điển hình là đủ giữ nền |
| Ớt, cà | Tự thụ phấn là chính, côn trùng có thể mang phấn | Giống khác cùng loài trồng sát bên | Nhiều cây hơn nhóm trên, cách xa giống khác |
| Ngô | Thụ phấn chéo nhờ gió | Mọi giống ngô khác ra cờ cùng lúc trong vùng, kể cả ngô lai, ngô ngọt | Càng nhiều càng tốt; thường khuyên không dưới vài chục, tốt hơn trên một trăm cây |
| Bầu, bí, mướp, dưa | Thụ phấn chéo nhờ côn trùng | Giống khác trong cùng loài (bí với bí cùng loài, bầu với bầu) | Ít cây hơn ngô vẫn được, nhưng vẫn nên lấy từ nhiều cây |
| Cải các loại | Thụ phấn chéo nhờ côn trùng | Các loại cải cùng loài ra hoa cùng lúc trong vườn và vườn bên | Một hai chục cây trở lên ra hoa cùng nhau |
Điều dễ nhầm là tên gọi. Bí đỏ ở Việt Nam có thể thuộc vài loài khác nhau, và lai thường xảy ra trong cùng một loài; bầu và bí là hai chi khác nhau nên không lai với nhau. Cải mèo, cải bẹ, cải canh có thể cùng loài nên dễ lai qua lại. Khi không chắc, cứ coi hai giống trông giống nhau là có thể lai và tách chúng ra.
Ngô nếp nương: giữ không lẫn ngô lai của nhà bên
Ngô nếp địa phương là một trong những giống dễ mất nhất, vì ngô lai được trồng rộng khắp và phấn ngô bay xa theo gió. Hạt ngô nếp nhận phấn ngô tẻ có thể đổi tính ngay trên bắp vụ đó: lác đác hạt trong, hạt khác màu giữa bắp nếp. Các bước dưới đây giúp hộ nhỏ vẫn giữ được giống.
- Chọn chỗ trồng ngô giống xa nương, xa ruộng ngô khác nhất có thể, ưu tiên nơi có đồi, rừng hay hàng cây chắn giữa hai bên.
- Nếu không đủ xa, gieo lệch thời vụ để ngô giống trổ cờ, phun râu cách ngô hàng xóm vài tuần. Hỏi trước hàng xóm định gieo ngày nào.
- Trồng thành khối vuông nhiều hàng, không trồng một hàng dài, để phấn của chính giống rơi đều lên râu các cây trong khối.
- Khi muốn chắc chắn hơn, bao bắp: trùm túi giấy lên bắp trước khi râu nhú, đồng thời trùm túi lên cờ của cây khác cùng giống để hứng phấn; khi râu ra đều, rắc phấn hứng được lên râu rồi bao lại ngay, buộc dây đánh dấu.
- Nhổ bỏ cây khác dạng trước khi trổ cờ: cây cao vượt, lá khác màu, cờ khác dạng.
- Thu bắp giống từ nhiều cây ở giữa khối, mỗi cây một bắp; bỏ bắp ở mép ngoài khối vì dễ nhận phấn ngoài nhất.
- Lột bớt lá bao, buộc bắp treo nơi khô thoáng như trên gác bếp theo cách nhiều bản vùng cao vẫn làm, tách hạt khi gần vụ; bỏ hạt ở hai đầu bắp, nhặt bỏ hạt khác màu.
Bầu bí: thụ phấn tay và đánh dấu quả giống
Với bầu bí, cách ly bằng khoảng cách khó vì ong bay xa. Thụ phấn tay vài hoa cái cho mỗi giống là cách đơn giản và chắc chắn nhất ở quy mô vườn nhà.
- Chiều hôm trước, tìm hoa cái (có bầu quả nhỏ dưới hoa) và hoa đực cùng giống sắp nở: nụ căng, đã ngả vàng, cánh còn khép.
- Buộc kín miệng các nụ đó bằng dây mềm hoặc trùm túi lưới nhỏ, để ong không vào được khi hoa nở sáng hôm sau.
- Sáng sớm hôm sau, mở hoa đực, ngắt ra, bóc cánh để lộ nhị phấn; mở hoa cái, quệt nhẹ nhị phấn lên đầu nhuỵ. Có thể dùng hai ba hoa đực từ các cây khác nhau cùng giống cho một hoa cái.
- Buộc kín lại hoa cái ngay, rồi buộc một sợi dây màu vào cuống để đánh dấu đây là quả giống.
- Để quả giống chín già trên cây, lâu hơn quả ăn nhiều, cho đến khi vỏ cứng, cuống khô. Hái về để thêm một thời gian nơi khô thoáng cho hạt chắc rồi mới mổ lấy hạt.
- Lấy hạt, rửa sạch phần thịt bám, phơi trong bóng râm tới khô hẳn, loại hạt lép, hạt nổi.
Làm như vậy trên nhiều cây khác nhau cùng giống, ví dụ mỗi cây một hai quả giống, để hạt giống đến từ nhiều bố mẹ chứ không chỉ một dây.
Cải mèo và rau cải để giống: những điều riêng
Rau cải ăn lá thu hoạch trước khi ra hoa, nên muốn để giống phải để lại vài khóm cho ra ngồng. Đây là lúc dễ lai nhất.
- Để đủ nhiều cây: chọn khoảng một hai chục cây đẹp, đúng dạng lá và màu của giống, rải trong luống, không chỉ để lại một hai cây.
- Chỉ một giống cải ra hoa cùng lúc: trong mùa để giống, cắt bỏ ngồng các loại cải khác trong vườn trước khi nở hoa. Hỏi hàng xóm xem họ có để cải ra hoa gần đó không.
- Loại cây ra ngồng quá sớm: cây vội ra hoa khi còn nhỏ thường không đại diện cho giống ăn lá tốt; để giống từ chúng lâu dần làm cả giống ra hoa sớm.
- Thu khi phần lớn quả ngả vàng: cắt cả cành mang quả, phơi trên bạt nơi râm thoáng, khi quả khô giòn thì đập lấy hạt, sàng sạch.
- Giữ ghi chép: ghi giống, năm, số cây để giống, giống nào khác đã ra hoa gần đó. Nếu vụ sau thấy cây khác dạng, ghi chép giúp tìm ra nguyên nhân.
Với cải mèo và các rau vùng cao, nhiều gia đình vẫn để giống theo kinh nghiệm riêng gắn với mùa vụ của bản. Những kinh nghiệm đó đáng ghi lại; nguyên tắc chung chỉ là đủ cây và ít phấn lạ.
Vì sao một quả, một bắp không đủ để giữ giống
Hạt từ một cây chỉ mang một phần vốn gen. Một giống cổ là cả một quần thể nhiều cây hơi khác nhau. Lấy hạt từ một quả bí đẹp nhất hay một bắp ngô to nhất là bỏ đi phần lớn sự đa dạng của giống, và sau vài vụ giống có thể mất khả năng chịu hạn, chịu sâu vốn nằm ở những cây bạn không chọn.
Ngô yếu rất nhanh khi cận huyết. Ngô là loài suy giảm sức sống rõ khi giao phối gần qua nhiều đời: cây thấp dần, bắp nhỏ, hạt thưa. Đây là lý do người giữ giống ngô khuyên lấy hạt từ rất nhiều cây.
Bầu bí chịu cận huyết tốt hơn nhưng không phải vô hạn. Nhiều loài họ bầu bí ít suy giảm khi lấy giống từ ít cây, nhưng lấy từ nhiều cây vẫn giữ được biến dị tốt hơn, nhất là khả năng thích nghi với thời tiết thất thường.
Trộn đều hạt từ các cây trước khi cất. Khi đã thu từ nhiều cây, trộn đều hạt rồi mới chia gói, để mỗi gói đều đại diện cho cả giống, không có gói chỉ toàn hạt một cây.
Đổi hạt với hàng xóm và giữ hạt dự phòng
Với cây thụ phấn chéo, hàng xóm vừa là nguồn phấn lạ vừa là đồng minh tốt nhất. Nếu vài nhà trong thôn cùng trồng một giống ngô nếp hay một giống bí cổ, vấn đề lai gần như tự biến mất, vì phấn bay sang cũng là phấn của cùng giống. Đổi hạt giống cho hàng xóm, rủ họ trồng cùng giống, cùng thời vụ, nhiều khi hiệu quả hơn mọi biện pháp cách ly trong vườn nhà.
Khi đổi hạt, ghi rõ trên gói: tên giống theo cách gọi địa phương, năm thu, số cây đã lấy giống, có thụ phấn tay hay không, những giống nào khác ra hoa gần đó trong mùa. Hạt không ghi gì sẽ nhanh chóng bị trộn lẫn với hạt khác trong nhà người nhận.
Cuối cùng, luôn chia hạt giống thành ít nhất hai phần cất ở hai nơi. Với giống rau, ngô cổ mà chỉ vài nhà còn giữ, một mùa mất trắng vì mưa đá, một chum hạt bị mọt mà không có phần dự phòng là đủ để giống biến mất khỏi bản.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm trồng ngô lai thì ngô nếp nhà mình có để giống được không?
Được nếu bạn cách ly được bằng thời gian ra hoa hoặc bao bắp thụ phấn tay. Nếu ngô lai trổ cờ cùng lúc ngay sát bên mà không có biện pháp nào, hạt giống của bạn gần như chắc chắn đã lẫn phấn, nên không dùng làm giống.
Hạt từ quả bí mua ở chợ có trồng ra đúng giống không?
Không chắc. Quả ở chợ có thể là giống lai F1, hoặc đã nhận phấn từ giống khác ngoài ruộng. Cây mọc từ hạt đó có thể cho quả khác mẹ. Muốn giữ giống cổ, hãy lấy hạt từ quả giống được thụ phấn có kiểm soát.
Đậu tương Mèo, đậu đỗ có cần cách ly như ngô không?
Không cần nghiêm như ngô, vì đậu tương và phần lớn đậu đỗ tự thụ phấn. Việc chính là chọn cây đúng dạng, thu hạt riêng, tránh lẫn hạt khi tuốt và phơi. Trồng cách các giống đậu khác một khoảng nhỏ vẫn là thói quen tốt.
Hạt giống rau tự để cất được bao lâu?
Tuỳ loài và cách cất. Hạt khô kỹ, đựng kín, để nơi mát thường dùng tốt cho vụ sau và có thể vài năm với một số loài. Cách chắc nhất là thử nảy mầm một nắm hạt trước khi gieo, và luôn giữ một phần hạt dự phòng.
Có thể dùng lưới để chặn ong thay vì thụ phấn tay không?
Có thể trùm lưới cả cây hoặc cả luống, nhưng khi đó không có côn trùng thụ phấn nên bạn vẫn phải thụ phấn tay, hoặc đưa vào lồng lưới những côn trùng thụ phấn có kiểm soát như cách một số cơ sở giống làm. Với vườn nhà, buộc từng hoa đơn giản hơn.