Nuôi giữ giống gà nội cần bao nhiêu con: số trống, số mái và mức cận huyết

Một hộ muốn giữ một giống gà nội qua nhiều năm mà không để đàn yếu dần nên nuôi ít nhất 4–5 trống cùng vài chục mái, mỗi trống phải thật sự có con được giữ lại làm giống, và đổi trống với hộ khác sau vài thế hệ. Một trống đi với mười mái nghe có vẻ đông, nhưng xét về di truyền thì đàn đó chỉ tương đương ba, bốn con không họ hàng; cận huyết sẽ tăng nhanh tới mức sau vài đời gà đẻ ít đi, trứng ấp nở kém, gà con dị tật nhiều hơn.

Con số trên không phải quy định của cơ quan nào mà là kết quả của một phép tính di truyền quần thể đơn giản. Phần dưới giải thích phép tính đó bằng lời thường, đưa một bảng ví dụ giả định để bạn tự đối chiếu với đàn nhà mình, chỉ ra những thói quen khiến đàn "nhiều con mà ít giống", rồi đi qua cách dựng một đàn giữ giống vừa sức một nông hộ.

Vì sao phải hỏi "mấy trống" trước khi hỏi "bao nhiêu con"

Mỗi gà con nhận một nửa gen từ bố, một nửa từ mẹ. Trong đàn chỉ có một trống thì mọi gà con đều là anh chị em cùng bố, và thế hệ sau dù có ghép thế nào cũng là ghép họ hàng. Mười mái không bù được cho việc thiếu trống, vì nửa phía bố của cả đàn chỉ đến từ đúng một con.

Các nhà di truyền dùng khái niệm kích thước quần thể hữu hiệu, viết tắt Ne, để nói đàn của bạn "tương đương" bao nhiêu con giao phối ngẫu nhiên không họ hàng. Với đàn có số trống và số mái khác nhau, công thức quen thuộc là Ne bằng bốn lần tích số trống với số mái, chia cho tổng số trống và mái. Mức cận huyết tăng thêm mỗi thế hệ xấp xỉ bằng một chia cho hai lần Ne. Lý thuyết đầy đủ về Ne và suy thoái cận huyết có ở các trang chuyên về di truyền giống; ở đây chỉ dùng nó như một chiếc thước để đo đàn của mình.

Điều đáng nhớ từ công thức là: Ne bị kéo về phía giới có ít con hơn. Thêm mái vào đàn một trống gần như không nâng Ne lên được bao nhiêu, còn thêm một trống thì nâng rất rõ. Vì vậy người giữ giống có kinh nghiệm thường tiếc thức ăn cho mái thừa hơn là tiếc chỗ cho một trống tốt.

Bảng ví dụ giả định: số trống, số mái và mức cận huyết tăng mỗi thế hệ

Các con số dưới đây tính theo công thức vừa nêu, giả định mọi trống và mái đều góp con ngang nhau vào lứa giữ giống. Đây là ví dụ giả định để so sánh các cách bố trí, không phải số đo của một đàn thật.

Nhiều tài liệu về bảo tồn vật nuôi lấy mốc cận huyết tăng không quá khoảng 1% mỗi thế hệ cho một quần thể giữ giống lâu dài, tương ứng Ne khoảng 50. Bảng cho thấy một hộ nhỏ khó tự đạt mốc đó: mười lăm trống và sáu mươi mái đã là một đàn lớn với sân vườn nông thôn. Đó là lý do việc giữ giống bền vững thường dựa vào một nhóm hộ hoặc một chương trình bảo tồn có nhiều điểm giữ, chứ không trông vào một nhà.

Mặt khác, đừng vì thế mà bỏ cuộc: đàn năm trống hai mươi lăm mái giữ cẩn thận, có đổi trống định kỳ, vẫn giữ được một giống qua nhiều năm tốt hơn hẳn đàn một trống mười mái mà ai cũng nuôi.

Những thói quen khiến đàn đông mà số giống thật lại ít

Một trống "át" cả đàn. Thả chung năm trống trong một sân, thường có một hai con mạnh chiếm phần lớn lượt đạp mái, các trống còn lại gần như không có con. Trên giấy đàn có năm trống, về di truyền chỉ còn một hai. Cách khắc phục là chia mái thành nhóm, mỗi nhóm một trống, nhốt riêng trong mùa lấy trứng ấp.

Chỉ ấp trứng của mấy mái đẻ đều nhất. Mái đẻ sai, trứng to, dễ lấy trứng thì người nuôi hay ưu tiên. Làm vậy vài đời thì cả đàn là con cháu của vài mái, dù số mái đang nuôi vẫn đông. Muốn giữ giống, mỗi mái nên có ít nhất vài con được giữ lại, kể cả mái đẻ kém hơn chút nhưng đúng chuẩn giống.

Giữ hết gà con từ một mẻ ấp. Một mẻ ấp thường dồn trứng của cùng thời điểm, nhiều khi của cùng một hai mái đang đẻ rộ. Chọn gà giữ giống từ vài mẻ khác nhau trong năm giúp đời con đến từ nhiều bố mẹ hơn.

Thay trống bằng con của chính nó. Trống già thì giữ con trống đẹp nhất trong đàn làm trống mới, nghe hợp lý nhưng là cách nhanh nhất để cận huyết. Trống thay đàn nên đến từ nhóm khác trong cùng đàn theo một vòng xoay có ghi chép, hoặc đổi với hộ giữ giống khác.

Để số con sống sót quyết định thay người nuôi. Dịch bệnh, chuột, chồn có thể xoá sạch con của một cặp. Nếu không ghi sổ, bạn sẽ không biết dòng nào đã mất để bù lại ở lứa sau.

Dựng một đàn giữ giống vừa sức nông hộ, từng bước

Quy trình dưới đây dành cho hộ có sân vườn bình thường, muốn giữ một giống gà nội đúng chuẩn chứ không nuôi lấy thịt. Số con là gợi ý khởi điểm, bạn điều chỉnh theo chỗ và sức.

1. Tìm nguồn giống từ ít nhất hai nơi giữ giống khác nhau, xem tận mắt đàn bố mẹ, ưu tiên nơi có ghi chép. Gà từ một nơi duy nhất dễ đã có họ hàng với nhau ngay từ đầu.
2. Bắt đầu với khoảng 4–5 trống và 20–30 mái đạt chuẩn ngoại hình của giống; loại sớm những con lệch chuẩn rõ dù chúng lớn nhanh.
3. Chia mái thành nhóm, mỗi nhóm 5–6 mái với một trống, ở chuồng hoặc khu riêng trong mùa lấy trứng ấp. Đánh dấu nhóm cho từng quả trứng trước khi ấp.
4. Ấp trứng của mọi nhóm, giữ lại gà hậu bị sao cho nhóm nào cũng có con trống và con mái được chọn, thay vì dồn hết vào nhóm đẹp nhất.
5. Khi thay trống, cho trống con của nhóm này sang phối với mái của nhóm kế tiếp theo một vòng cố định, ghi vào sổ. Cách xoay vòng giữa các nhóm và giữa các hộ được trình bày kỹ ở bài riêng về luân chuyển đực giống.
6. Mỗi năm đánh giá lại đàn: tỷ lệ trứng có phôi, tỷ lệ nở, số gà con dị tật. Các chỉ số này đi xuống đều qua vài năm là tín hiệu cận huyết, cần đưa thêm trống từ nguồn ngoài.
7. Sau vài thế hệ, liên hệ hộ hoặc cơ sở khác đang giữ cùng giống để đổi trống; nếu có chương trình bảo tồn giống đó ở địa phương, đăng ký tham gia để đàn của bạn nằm trong một mạng lưới lớn hơn.

Điều chỉnh theo từng giống gà nội

Mỗi giống có đặc tính sinh sản riêng, nên cùng một khung số lượng phải chỉnh lại. Các ghi chú dưới đây chỉ nói phần ảnh hưởng tới quy mô đàn giữ giống; hồ sơ đầy đủ của từng giống nằm ở chuyên mục gà nội quý.

• Gà Đông Tảo, gà Hồ, gà Mía: các giống tầm vóc lớn, đẻ ít trứng mỗi năm, mái ấp vụng hoặc dễ làm dập trứng. Muốn đủ gà hậu bị từ mọi nhóm, bạn cần nhiều mái hơn khung chung, và thường phải ấp nhờ gà mái giống khác hoặc ấp máy.
• Gà Ri, gà Tre: đẻ đều, mái tự ấp và nuôi con khéo, nên đàn nhỏ vẫn cho đủ hậu bị. Cái khó là chúng hay lẫn với gà thả của hàng xóm, nên chuồng nhóm phải kín vào mùa lấy trứng.
• Gà H'Mông và các giống gà vùng cao: quen thả rông trên nương, dễ phối lẫn với gà khác trong bản. Muốn giữ đúng dòng (ví dụ dòng da đen, xương đen) bạn cần ghi rõ đặc điểm từng con và loại con không đạt ngay từ khi còn nhỏ.
• Gà có nhiều dạng màu lông trong cùng giống: đừng chỉ giữ một màu đẹp nhất, vì như vậy vô tình thu hẹp đàn. Nếu chuẩn giống chấp nhận nhiều màu, giữ đủ các màu theo tỷ lệ hợp lý.
• Giống còn quá ít con trên cả nước: khi chính nguồn giống ban đầu đã hẹp, đàn của bạn không thể "sạch" cận huyết dù làm đúng mọi bước. Lúc đó việc góp đàn với các điểm giữ giống khác quan trọng hơn mọi kỹ thuật trong chuồng.

Với gà nòi, trang chỉ bàn ở góc giống và bảo tồn: giữ đúng ngoại hình, sức khoẻ và sự đa dạng của giống, không bàn chuyện nuôi để đá.

Đừng dồn cả giống vào một chuồng: chia đàn và dự phòng khi có dịch

Một ổ cúm gia cầm hay một trận Newcastle có thể làm mất gần hết đàn chỉ trong vài ngày. Với đàn nuôi thịt, đó là thiệt hại kinh tế; với đàn giữ giống, đó có thể là mất hẳn dòng gà bạn đã giữ nhiều năm. Vì vậy người giữ giống cẩn thận thường chia đàn ra ít nhất hai nơi cách xa nhau, ví dụ một phần ở nhà mình, một phần gửi người thân hoặc hộ cùng nhóm ở xã khác, mỗi nơi đều có trống và mái của nhiều nhóm.

Ở từng chuồng, an toàn sinh học cho đàn giống phải chặt hơn đàn thịt: hạn chế người lạ vào, có chỗ thay dép và rửa tay, không mang gà mua ở chợ về thả chung, cách ly gà mới nhận trong một thời gian theo hướng dẫn của cán bộ thú y trước khi nhập đàn, giữ lịch tiêm phòng các bệnh bắt buộc ở địa phương. Chi tiết kỹ thuật chuồng trại và phòng bệnh chung nằm ở các trang chăn nuôi nông hộ.

Khi nào phải gọi cán bộ thú y ngay: gà chết nhiều trong một hai ngày, gà ủ rũ, mào tím tái, chảy nước mũi, khó thở, tiêu chảy xanh, đẻ trứng non vỏ mềm hàng loạt. Đừng tự bán chạy hay mổ gà ốm, vì vừa làm lan dịch vừa vi phạm quy định phòng chống dịch. Với đàn giống quý, báo sớm còn giúp cơ quan chuyên môn tìm cách cứu phần đàn chưa nhiễm.

Khi một hộ không đủ sức: giữ giống theo nhóm và theo chương trình

Nhìn lại bảng ở trên, phần lớn hộ chỉ nuôi được đàn ở cỡ vài trống. Điều đó không sao nếu đàn của bạn là một mắt xích trong một mạng lưới: vài hộ trong xã hoặc liên xã cùng giữ một giống, thống nhất chuẩn chọn giống, cùng ghi sổ theo một mẫu và luân chuyển trống theo vòng. Về di truyền, cả nhóm vận hành như một đàn lớn, dù mỗi nhà chỉ có một góc vườn.

Ở một số địa phương, các giống gà nội được giữ trong khuôn khổ chương trình bảo tồn nguồn gen do cơ quan chuyên ngành chủ trì, có phối hợp với khuyến nông tỉnh và các hộ nuôi. Nếu giống bạn đang giữ nằm trong chương trình như vậy, tham gia là cách tốt nhất để có trống đổi đàn đúng dòng và để công sức của mình được ghi nhận. Cách tìm và tham gia được nói kỹ ở bài riêng của chuyên mục này.

Nếu không có chương trình nào, một nhóm hộ tự thoả thuận vẫn làm được việc chính: cùng giữ sổ, cùng đổi trống, cùng loại những con lệch chuẩn. Quan trọng là thoả thuận đó được ghi lại và có người theo dõi, chứ không chỉ là lời hứa đổi gà khi gặp nhau.

Câu hỏi thường gặp

Chỉ có chỗ nuôi một trống thì có giữ giống được không?

Giữ ngắn hạn thì được, giữ lâu dài thì rất khó, vì sau vài đời toàn đàn là con cháu một trống. Nếu chỉ có chỗ cho một trống, cách khả thi là đổi trống thường xuyên với các hộ khác đang giữ cùng giống, mỗi lần nhận trống không cùng dòng với đàn mình.

Thêm nhiều mái có bù được cho việc ít trống không?

Gần như không. Kích thước quần thể hữu hiệu bị kéo về phía giới ít con hơn. Đàn một trống ba mươi mái chỉ nhỉnh hơn đàn một trống mười mái một chút về di truyền, trong khi tốn gấp ba thức ăn và chỗ nuôi.

Dấu hiệu nào cho thấy đàn đã cận huyết nặng?

Các dấu hiệu hay gặp là tỷ lệ trứng có phôi và tỷ lệ nở giảm dần qua các năm, gà con yếu, chậm lớn, có dị tật như vẹo mỏ, cong ngón, mù mắt, và mái đẻ ít hơn trước. Một dấu hiệu đơn lẻ có thể do thức ăn hay bệnh, nhưng nhiều dấu hiệu cùng đi xuống là tín hiệu nên đưa trống từ nguồn ngoài vào.

Gà trống bao lâu thì nên thay?

Không có mốc chung cho mọi giống. Thay trống chủ yếu để tránh trống phối với con gái, cháu gái của chính nó. Khi đàn có gà mái là con của trống đang dùng bắt đầu vào đẻ, đó là lúc cần đưa trống sang nhóm khác hoặc đổi với hộ khác theo kế hoạch đã ghi.

Mua thêm gà ở chợ về để "thay máu" có được không?

Không nên. Gà ở chợ thường không rõ nguồn, có thể đã lai, và còn là đường mang bệnh vào chuồng. Muốn đưa máu mới vào, hãy lấy từ hộ hoặc cơ sở đang giữ cùng giống có ghi chép, cách ly trước khi nhập đàn.

Đàn giữ giống có cần đăng ký với chính quyền không?

Nuôi giữ giống ở quy mô nông hộ thì thường làm như chăn nuôi nông hộ thông thường, có việc kê khai theo quy định ở xã. Khi bạn bắt đầu bán con giống ra ngoài thì phải xem các điều kiện về sản xuất, mua bán con giống trong Luật Chăn nuôi 2018 và văn bản hướng dẫn hiện hành, hỏi cơ quan chăn nuôi thú y cấp tỉnh.