Một nông hộ đang giữ một giống gà, heo, bò, lúa hay cây ăn quả nội quý có thể tham gia giữ giống cùng các cơ quan chuyên ngành bằng cách liên hệ khuyến nông tỉnh hoặc cơ quan chăn nuôi, trồng trọt cấp tỉnh, hỏi xem giống đó có đang nằm trong một chương trình hay nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen nào không. Nếu có, hộ thường được mời làm một điểm giữ giống trên nông trại: giữ đàn hoặc vườn đúng giống, ghi chép theo mẫu, không lai pha, và đổi lại có thể được tập huấn, được cấp hoặc đổi con giống, hạt giống đúng dòng, tuỳ từng chương trình.
Bảo tồn giống nội ở Việt Nam không chỉ diễn ra trong viện nghiên cứu hay ngân hàng gen; phần lớn các giống vật nuôi, cây trồng địa phương chỉ còn sống được vì có người dân tiếp tục nuôi trồng chúng. Lý thuyết bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ có ở trang chuyên về nguồn gen; bài này đứng ở phía một hộ cụ thể: ai đang làm, tìm họ ở đâu, cam kết gì, quyền lợi gì, và Luật Đa dạng sinh học 2008 liên quan ra sao tới nguồn gen trong chuồng, trong vườn nhà bạn.
Ai đang giữ giống nội ở cấp quốc gia và ở địa phương
Tên cơ quan có thể thay đổi sau các đợt sắp xếp bộ máy năm 2025, nên danh sách dưới đây nêu theo vai trò, kèm những đơn vị mà thông tin công khai cho thấy đang làm việc này. Khi liên hệ, hãy hỏi đúng đơn vị hiện hành ở tỉnh mình.
- Nguồn gen vật nuôi: Viện Chăn nuôi là đơn vị chủ trì nhiều nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen vật nuôi ở cấp quốc gia từ nhiều năm, phối hợp với các trung tâm, trạm và hộ nuôi ở các vùng gốc của giống.
- Nguồn gen cây trồng: Trung tâm Tài nguyên thực vật thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam giữ ngân hàng gen cây trồng quốc gia, cùng mạng lưới các viện, trường lưu giữ theo nhóm cây.
- Nguồn gen thuỷ sản: các viện nghiên cứu nuôi trồng thuỷ sản theo vùng giữ và cho sinh sản nhân tạo một số loài cá, tôm bản địa.
- Ở cấp tỉnh: nhiều tỉnh có nhiệm vụ khoa học về bảo tồn, khai thác nguồn gen đặc sản địa phương, thường do sở khoa học và công nghệ quản lý và giao cho viện, trường hay trung tâm thực hiện cùng hộ dân.
- Khuyến nông và cơ quan chăn nuôi, trồng trọt cấp tỉnh: là cửa dễ hỏi nhất với nông hộ, biết giống nào của tỉnh đang có dự án, ai đang thực hiện và ở xã nào.
- Hợp tác xã, tổ hợp tác, nhóm hộ: ở một số vùng, chính nhóm người nuôi trồng đứng ra giữ giống, có khi kết hợp với dự án của viện hay của tỉnh.
Bộ quản lý ngành nông nghiệp hiện là Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hình thành từ năm 2025 khi hợp nhất hai bộ cũ. Văn bản cũ ghi tên Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn vẫn có thể còn hiệu lực, nên khi tra cứu cần xem cả hai tên.
Tìm và đăng ký tham gia: các bước một hộ có thể tự làm
Không có một cổng đăng ký chung cho mọi giống. Cách hiệu quả là đi từ địa phương lên, chuẩn bị sẵn thông tin về đàn hoặc vườn của mình.
- Ghi lại những gì bạn đang có: giống gì, bao nhiêu con hoặc bao nhiêu cây, có từ bao giờ, nguồn gốc ban đầu, đặc điểm ngoại hình, ảnh chụp rõ. Có sổ giống thì mang theo.
- Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cán bộ nông nghiệp ở xã: giống này của tỉnh có đang được dự án nào quan tâm không, ai phụ trách.
- Nếu xã không nắm, hỏi tiếp trung tâm khuyến nông tỉnh hoặc cơ quan chăn nuôi thú y, trồng trọt bảo vệ thực vật cấp tỉnh; có thể hỏi sở khoa học và công nghệ về các nhiệm vụ quỹ gen đang thực hiện.
- Khi có đầu mối, mời họ đến xem đàn, xem vườn. Nhiều chương trình cần đánh giá giống tại chỗ, lấy số đo hoặc lấy mẫu trước khi nhận một hộ làm điểm giữ giống.
- Đọc kỹ văn bản thoả thuận hoặc hợp đồng nếu có: thời gian, nghĩa vụ, hỗ trợ, quyền với con giống sinh ra. Hỏi lại những chỗ chưa rõ trước khi ký.
- Sau khi tham gia, giữ liên lạc định kỳ, gửi số liệu theo mẫu, báo ngay khi đàn có dịch hay cây mẹ có bệnh.
Hộ giữ giống thường cam kết gì, có thể nhận gì và nên hỏi rõ điều gì
Mỗi chương trình có quy định riêng, phụ thuộc nguồn kinh phí và mục tiêu. Bảng dưới gom những nội dung hay gặp để bạn biết mà hỏi, không phải cam kết chung của mọi chương trình.
| Nội dung | Thường gặp | Câu nên hỏi |
|---|---|---|
| Quy mô giữ | Giữ một số lượng con hoặc cây tối thiểu, đúng chuẩn giống | Nếu đàn giảm vì dịch, thiên tai thì xử lý thế nào? |
| Không lai pha | Không cho đàn giống phối với giống khác, không ghép cây mẹ lên gốc lạ không rõ | Có được nuôi giống khác ở khu riêng trong cùng nhà không? |
| Ghi chép | Ghi theo mẫu của chương trình, cho cán bộ xem sổ | Ai cấp mẫu, gửi số liệu khi nào, bằng cách nào? |
| Lấy mẫu, số đo | Cho phép cân đo, chụp ảnh, lấy mẫu máu, lông, lá hay hạt để phân tích | Mẫu dùng vào việc gì, kết quả có được báo lại không? |
| Hỗ trợ | Có thể có tập huấn, con giống hoặc hạt giống đúng dòng, một phần vật tư, tuỳ dự án | Hỗ trợ kéo dài bao lâu, hết dự án thì sao? |
| Con giống sinh ra | Có thể phải cung cấp một phần con giống cho chương trình nhân rộng | Phần còn lại hộ có được tự bán, tự đổi không? |
Điều quan trọng là thoả thuận phải được nói rõ từ đầu. Nhiều mâu thuẫn giữa hộ và dự án nảy sinh ở cột cuối, khi hộ tưởng con giống là của mình còn dự án lại cần thu một phần, hoặc ngược lại.
Luật Đa dạng sinh học 2008 và nguồn gen trong chuồng, trong vườn nhà bạn
Luật Đa dạng sinh học năm 2008 có một phần riêng về bảo tồn và phát triển bền vững tài nguyên di truyền, tức nguồn gen của sinh vật, bao gồm cả giống cây trồng, vật nuôi. Một nguyên lý quan trọng của luật là việc tiếp cận nguồn gen để nghiên cứu, phát triển sản phẩm thương mại phải được đăng ký, được cấp phép theo quy định, và lợi ích thu được phải được chia sẻ với bên cung cấp nguồn gen. Luật đã được sửa đổi một số điều sau khi ban hành và có các nghị định hướng dẫn, nên chi tiết cần tra văn bản hiện hành.
Với một nông hộ, nguyên lý này có ý nghĩa rất thực tế. Nếu có tổ chức, doanh nghiệp đến xin hoặc mua con giống, hạt giống, mắt ghép của một giống quý bạn đang giữ để đem đi nghiên cứu hay phát triển sản phẩm, bạn có quyền hỏi họ dùng vào việc gì, có giấy tờ gì, và cộng đồng nơi giống được giữ có được chia sẻ lợi ích không. Những câu hỏi này không làm khó ai; chúng giúp nguồn gen không bị mang đi rồi đăng ký thành của người khác mà nơi giữ giống không được gì.
Luật cũng đề cập đến việc bảo vệ tri thức truyền thống gắn với nguồn gen, chẳng hạn kinh nghiệm chọn giống, cách giữ giống của một cộng đồng. Phần quyền của cộng đồng với nguồn gen ở cấp quốc tế, như Nghị định thư Nagoya, được trình bày kỹ ở các trang chuyên về nguồn gen; ở đây chỉ nhắc rằng nếu vùng bạn có giống quý, việc ghi lại kinh nghiệm giữ giống của người già trong làng cũng là một cách giữ tài sản cho cộng đồng.
Nhiều giống nội còn gắn với tên vùng của nông sản, ví dụ bưởi, cam, gạo mang tên địa danh; phần chỉ dẫn địa lý và chứng nhận cho sản phẩm thành phẩm thuộc về trang chuyên về nông sản chất lượng cao, không thuộc phạm vi bài này.
Những hiểu lầm hay gặp về việc tham gia giữ giống
"Tham gia bảo tồn là được trả lương." Phần lớn chương trình chỉ hỗ trợ một phần chi phí, tập huấn hoặc con giống ban đầu; giữ giống vẫn là việc chăn nuôi, trồng trọt của chính hộ. Hãy coi hỗ trợ là phần thêm, đừng tính nó vào thu nhập lâu dài.
"Giống trong chương trình thì không được bán." Thường không phải vậy. Nhiều chương trình còn khuyến khích nhân rộng, bán con giống đúng dòng cho người khác. Điều cần là bán đúng tên giống, đúng chất lượng, và tuân theo thoả thuận nếu có phần phải giao lại cho chương trình.
"Giống của nhà mình, muốn lai thế nào cũng được." Về quyền sở hữu, con vật, cái cây là của bạn. Nhưng khi đã nhận làm điểm giữ giống, lai pha là vi phạm thoả thuận và làm mất ý nghĩa của cả nhóm. Nếu muốn nuôi lai để lấy thịt, hãy làm ở khu riêng, ghi rõ trong sổ.
"Bảo tồn là việc của nhà nước, hộ dân chỉ làm theo." Thực tế ngược lại: kinh nghiệm chọn giống của hộ, nhất là người già, là thứ các chương trình rất cần. Ghi lại và chia sẻ kinh nghiệm đó cũng là đóng góp quan trọng như giữ đàn.
Khi giống của bạn chưa có chương trình nào quan tâm
Không phải giống nội nào cũng đã có người đứng ra bảo tồn. Một giống gà riêng của một thôn, một giống khoai, giống đậu của một bản có thể chưa từng được ai mô tả. Trong trường hợp đó, việc bạn có thể làm là ghi lại đầy đủ: ảnh, đặc điểm, vùng có giống, lời kể của người già về nguồn gốc, rồi gửi thông tin cho khuyến nông tỉnh hoặc một viện, trường nông nghiệp gần nhất. Nhiều giống địa phương được biết tới chính nhờ những thông tin ban đầu như vậy.
Song song, hãy giữ giống theo cách bền nhất có thể: đủ số lượng, có sổ, chia một phần cho người thân hoặc hàng xóm cùng giữ, và với hạt giống thì cất ở hai nơi. Nếu sau này có chương trình quan tâm, đàn hoặc vườn có ghi chép sẽ được đánh giá dễ hơn nhiều so với một đàn không ai nhớ rõ lịch sử.
Cuối cùng, đừng đổi tên giống cho "kêu" hơn để dễ bán, và đừng gắn tên một giống nổi tiếng cho giống của vùng mình. Một giống địa phương có giá trị vì nó là chính nó; gán tên khác làm rối việc nhận diện và có thể làm mất dấu nguồn gen thật.
Câu hỏi thường gặp
Hộ chỉ có vài con, vài cây có được tham gia không?
Có thể, tuỳ chương trình và tuỳ giống. Với giống còn rất ít, mỗi cá thể đều quý, nên một hộ nhỏ vẫn có ý nghĩa. Cứ liên hệ và cung cấp thông tin trung thực về số lượng; cán bộ sẽ cho biết hộ có phù hợp làm điểm giữ giống hay chỉ nên tham gia ở mức chia sẻ con giống, hạt giống.
Có mất phí khi tham gia chương trình bảo tồn không?
Thông thường hộ không phải nộp phí để tham gia một chương trình bảo tồn của cơ quan nhà nước. Nếu có ai thu tiền với danh nghĩa "đăng ký bảo tồn giống", hãy hỏi lại khuyến nông tỉnh hoặc cơ quan chuyên ngành trước khi đưa tiền.
Rút khỏi chương trình giữa chừng được không?
Phụ thuộc thoả thuận đã ký. Nếu hộ không thể tiếp tục, nên báo sớm để chương trình chuyển đàn hoặc vườn sang hộ khác, tránh để giống bị phân tán hoặc lai pha. Phần hỗ trợ đã nhận xử lý theo thoả thuận ban đầu.
Người lạ đến hỏi mua cả đàn giống quý thì nên làm gì?
Bạn có quyền bán tài sản của mình, nhưng nên hỏi rõ họ mua để làm gì, đưa đi đâu. Nếu giống đang trong chương trình bảo tồn, báo cho đầu mối của chương trình. Với giống hiếm, bán toàn bộ đàn cho một nơi không rõ mục đích có thể làm giống mất khỏi vùng gốc.
Nguồn gen cây trồng có thể gửi vào ngân hàng gen không?
Ngân hàng gen cây trồng quốc gia và các viện có hoạt động thu thập, lưu giữ giống địa phương theo kế hoạch của họ. Nếu bạn giữ một giống lúa, đậu, rau cổ truyền hiếm, hãy báo cho khuyến nông tỉnh hoặc liên hệ viện nghiên cứu để họ đánh giá có cần thu thập hay không.