Sổ giống của một nông hộ chỉ cần làm được ba việc: biết mỗi con là con nào, biết bố mẹ của nó, và biết nó đã sinh ra những con nào. Để làm được, mỗi con giống phải mang một dấu riêng không mất (vòng chân với gà vịt, số bấm tai hoặc thẻ tai với heo, thẻ tai và ảnh đặc điểm với bò dê), và mỗi lần phối, mỗi lứa đẻ hay mẻ ấp đều được ghi lại ngay trong ngày.
Nghe đơn giản, nhưng đây là chỗ phần lớn đàn giữ giống ở nông thôn hỏng. Không có sổ, người nuôi dựa vào trí nhớ, mà trí nhớ chỉ đúng được một hai lứa. Phần dưới đi qua cách đánh dấu từng loài, những cột tối thiểu một trang sổ phải có, cách ghi trứng ấp cho biết đúng mẹ, cách đọc phả hệ ba đời để tránh ghép họ hàng, và vài lỗi ghi chép hay gặp.
Đánh dấu từng con theo loài: cách làm, ưu và nhược
Dấu trên con vật là chìa khoá của sổ: dấu mất thì dòng ghi trong sổ thành vô dụng. Bảng dưới gom các cách đánh dấu phổ biến ở nông hộ, không cần thiết bị đắt tiền.
| Loài | Cách đánh dấu thường dùng | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gà, vịt, ngan | Vòng chân nhựa hoặc nhôm có số; màu vòng theo năm nở hoặc theo nhóm | Đổi cỡ vòng khi gà lớn để không siết chân; gà con mới nở có thể đánh dấu tạm bằng cách cắt nhẹ màng chân theo vị trí quy ước |
| Heo | Bấm khía tai theo quy ước số (vị trí khía trên tai trái, tai phải mang giá trị khác nhau); hoặc thẻ tai có số | Bấm khi heo con còn nhỏ, vệ sinh dụng cụ; ghi lại bảng quy ước để người khác đọc được |
| Bò, trâu | Thẻ tai có số; ảnh hai bên thân và mặt để lưu đặc điểm lông, khoáy, sừng | Thẻ có thể rơi, nên ảnh đặc điểm là lớp dự phòng; với bò đã có thẻ của chương trình tiêm phòng thì ghi kèm số đó |
| Dê | Thẻ tai hoặc vòng cổ có số; ảnh đặc điểm | Vòng cổ phải nới theo tuổi, tránh vướng khi leo trèo |
| Cá giữ giống | Khó đánh dấu từng con ở nông hộ; quản lý theo lô bố mẹ và theo ao | Ghi nguồn lô, năm thả, số con bố mẹ ước tính; tách ao bố mẹ khỏi ao nuôi thịt |
Dù chọn cách nào, quy tắc chung là: một con một số, số không bao giờ dùng lại cho con khác, kể cả khi con cũ đã chết hay đã bán. Dùng lại số là cách nhanh nhất để sổ ghi nhầm bố mẹ mà không ai phát hiện.
Một trang sổ giống tối thiểu cần những cột nào
Không cần phần mềm, một quyển vở kẻ ô là đủ. Điều quan trọng là mỗi con giống có một dòng riêng, và các cột dưới đây không bỏ trống. Với hộ nuôi nhiều loài, dùng mỗi loài một quyển.
- Số con: đúng số trên vòng, thẻ hoặc khía tai.
- Giới tính và ngày sinh hoặc ngày nở: nếu không biết chính xác, ghi tháng và chữ "ước tính".
- Số bố, số mẹ: đây là hai cột quan trọng nhất. Con mua về không rõ bố mẹ thì ghi nguồn (nơi bán, tên hộ, ngày nhận) và đánh dấu "khởi đầu".
- Đặc điểm ngoại hình lúc chọn giống: màu lông, dạng mào, chân, tai, những điểm lệch chuẩn nếu có. Một câu ngắn là đủ.
- Nhóm hoặc dòng: nếu đàn chia nhóm theo trống hay theo dòng, ghi nhóm của con đó.
- Kết quả sinh sản: với mái, nái, bò cái: các lứa đẻ hoặc mẻ ấp, số con sinh ra, số con được giữ làm giống. Với trống, đực: phối với con nào, khi nào.
- Sức khoẻ đáng ghi: lần ốm nặng, dị tật bẩm sinh ở đời con, các mũi tiêm phòng chính.
- Ngày và lý do rời đàn: chết, bán, loại thải vì lệch chuẩn hay vì sinh sản kém. Cột này giúp vài năm sau bạn nhìn ra dòng nào hay mắc cùng một vấn đề.
Chụp ảnh từng trang sổ sau mỗi lần cập nhật và lưu ở hai nơi là thói quen rẻ mà cứu được rất nhiều năm ghi chép khi quyển sổ bị ẩm, chuột cắn hay thất lạc.
Ghi trứng ấp và lứa đẻ sao cho biết đúng mẹ
Với heo, bò, dê, biết mẹ là dễ vì con theo mẹ từ lúc sinh. Với gà vịt thả chung, biết quả trứng nào của mái nào mới là việc khó. Các bước dưới đây giúp sổ ghi đúng mẹ mà không cần thiết bị đặc biệt.
- Trong mùa lấy trứng ấp, nhốt mỗi trống với nhóm mái của nó ở chuồng riêng, để ít nhất biết chắc bố.
- Nếu muốn biết đúng từng mái, dùng ổ đẻ có cửa sập hoặc nhốt riêng mái vào buổi sáng, thả ra sau khi đẻ, rồi ghi số mái lên vỏ trứng bằng bút chì mềm.
- Ghi mỗi quả trứng: số mái, số nhóm hoặc số trống, ngày đẻ. Không dùng mực dễ thấm qua vỏ.
- Khi trứng nở, chuyển ngay số mẹ sang dấu tạm của gà con, ví dụ cắt màng chân theo vị trí quy ước hoặc nhốt mỗi nhóm mẹ trong một ngăn úm riêng có ghi chú.
- Đeo vòng chân có số khi gà đủ lớn, đồng thời mở dòng mới cho từng con trong sổ giống với số bố, số mẹ đã ghi từ trứng.
- Với heo nái, bò cái: ghi ngày phối, con đực phối, ngày đẻ, số con sinh ra, rồi đánh dấu heo con, bê con trong những ngày đầu.
Kỹ thuật ấp trứng, phối giống và đỡ đẻ thuộc về trang chuyên về sinh sản vật nuôi. Ở đây chỉ dừng ở việc ghi lại cho đúng ai là bố, ai là mẹ.
Đọc phả hệ ba đời để biết hai con có phải họ hàng không
Khi sổ đã có cột bố mẹ cho vài thế hệ, bạn có thể vẽ phả hệ của bất kỳ con nào: bố mẹ ở hàng thứ nhất, ông bà ở hàng thứ hai, cụ ở hàng thứ ba. Trước khi ghép một trống với một nhóm mái, hay một đực với một nái, hãy vẽ phả hệ ba đời của cả hai bên và tìm xem có số nào xuất hiện ở cả hai không.
Một ví dụ giả định: trống số 14 có bố là 3, mẹ là 22; mái số 31 có bố là 9, mẹ là 22. Hai con này chung mẹ, tức là anh chị em cùng mẹ khác cha, và không nên ghép. Một ví dụ khác: hai con không chung bố mẹ nhưng bà ngoại của con này là bà nội của con kia; đó là anh em họ, mức họ hàng thấp hơn nhưng vẫn nên tránh nếu đàn còn lựa chọn khác.
Quy tắc thực hành đơn giản cho nông hộ là: tránh ghép hai con có chung bất kỳ ai trong hai đời gần nhất; nếu đàn quá nhỏ buộc phải ghép họ hàng xa ở đời thứ ba, ghi rõ trong sổ để thế hệ sau không ghép tiếp theo cùng hướng. Cách tính hệ số cận huyết chính xác thuộc về các tài liệu di truyền; với một hộ, chỉ cần tránh được những cặp gần là đã giữ được phần lớn sức khoẻ của đàn.
Phả hệ còn có một công dụng ít người để ý: khi có con dị tật hay một bệnh lặp lại ở nhiều đời, lần ngược phả hệ thường thấy chúng cùng chung một tổ tiên. Biết vậy, bạn có thể hạn chế dùng dòng đó làm giống mà không phải loại cả đàn.
Những lỗi ghi chép hay làm hỏng cả một đàn giữ giống
Ghi dồn vào cuối tuần. Vài ngày sau, người ghi không còn nhớ chắc mẻ trứng nào của chuồng nào, con bê nào đẻ trước. Sổ giống phải ghi trong ngày, ngay tại chuồng, dù chỉ là vài chữ viết tắt rồi chép lại sau.
Nhiều người cùng ghi theo nhiều kiểu. Một người ghi ngày theo âm lịch, người khác ghi dương lịch; một người ghi số mẹ trước, người khác ghi số bố trước. Thống nhất mẫu ghi, viết quy ước ở trang đầu quyển sổ.
Không ghi con chết và con loại. Con đã rời đàn mà không ghi thì sổ trông như đàn rất đông, và phả hệ của đời sau có những số không biết là ai. Ghi cả ngày rời đàn và lý do.
Ghi đặc điểm bằng từ mơ hồ. "Đẹp", "chuẩn", "hơi lai" không giúp gì cho người đọc sổ sau này. Ghi điều nhìn thấy được: mào nụ hay mào cờ, lông màu gì ở đâu, tai to hay nhỏ, chân màu gì.
Tin vào trí nhớ khi đổi giống với hộ khác. Khi đổi trống, đổi đực, hãy chép phả hệ của con được đổi sang sổ của bên nhận. Nếu bên kia không có sổ, ghi rõ "nguồn ngoài, không rõ phả hệ" để thế hệ sau biết mà dè chừng.
Đọc lại sổ cuối năm: những con số nói gì về đàn
Sổ giống không chỉ để tra khi cần ghép đôi. Mỗi cuối năm, dành một buổi đếm lại vài con số đơn giản sẽ cho bạn biết đàn đang khoẻ lên hay yếu đi. Con số thứ nhất là số con được giữ làm giống của từng trống, từng mái hay từng nái. Nếu phần lớn hậu bị năm nay đến từ hai ba bố mẹ, đàn đang hẹp lại dù tổng số con không đổi; năm sau cần chủ động giữ con của những bố mẹ đang bị bỏ sót.
Con số thứ hai là tỷ lệ trứng có phôi và tỷ lệ nở theo từng nhóm, hoặc số con sinh ra và nuôi sống mỗi lứa theo từng nái. So với năm trước, một nhóm tụt hẳn trong khi các nhóm khác vẫn ổn thường chỉ ra một trống có vấn đề hoặc một cặp ghép họ hàng gần. Con số thứ ba là số con loại thải vì lệch chuẩn giống: tăng đều qua các năm có thể là dấu hiệu máu lạ đã lọt vào ở đâu đó, cần lần lại phả hệ.
Ghi kết quả đếm này vào trang cuối mỗi năm, kèm vài dòng nhận xét. Sau ba bốn năm, các trang đó là bản lý lịch quý nhất của đàn, giúp bạn hoặc người nhận đàn sau này hiểu nó đã đi qua những gì.
Sổ giống khi tham gia nhóm hộ, chương trình bảo tồn hoặc khi bán con giống
Khi nhiều hộ cùng giữ một giống, sổ chung một mẫu là điều kiện để luân chuyển trống, đực theo kế hoạch: nhìn sổ là biết con trống sắp đổi có họ hàng với đàn nhận hay không. Một số nhóm còn đặt tiền tố riêng trước số của từng hộ để không trùng số giữa các nhà, ví dụ chữ cái đầu tên thôn cộng số con.
Nếu đàn của bạn tham gia một chương trình bảo tồn nguồn gen do cơ quan chuyên ngành chủ trì, chương trình thường có mẫu theo dõi riêng; hãy dùng mẫu của họ làm chuẩn và giữ sổ của mình làm bản chi tiết. Việc ghi chép đầy đủ cũng là cách để công sức giữ giống của hộ được ghi nhận khi có đánh giá.
Khi bắt đầu bán con giống, sổ ghi chép trở thành một phần của lý lịch con giống. Luật Chăn nuôi 2018 có các quy định về chất lượng con giống và lý lịch giống đối với cơ sở sản xuất, mua bán con giống; mức chi tiết bắt buộc phụ thuộc loài và quy mô, được hướng dẫn trong văn bản dưới luật. Trước khi bán giống, hãy hỏi cơ quan chăn nuôi thú y cấp tỉnh và tra văn bản hiện hành, thay vì đoán.
Câu hỏi thường gặp
Có cần sổ giống nếu chỉ nuôi vài con gà nội để ăn trứng?
Nếu chỉ nuôi lấy trứng, thịt thì không cần. Sổ giống cần khi bạn muốn giữ đúng giống qua nhiều đời, đổi giống với người khác hay bán con giống. Chỉ cần bạn định giữ lại gà con làm giống từ hai thế hệ trở lên, sổ đã bắt đầu có ích.
Vòng chân gà có làm gà đau hay vướng không?
Vòng đúng cỡ và được nới hoặc thay khi gà lớn thì không gây hại. Vấn đề hay gặp là quên thay vòng khi gà tăng cỡ chân, nhất là các giống chân to như gà Đông Tảo, khiến vòng siết vào chân. Kiểm vòng mỗi khi bắt gà để cân hay kiểm tra.
Ghi sổ trên điện thoại có thay được sổ giấy không?
Được, nếu bạn sao lưu đều và mọi người trong nhà cùng dùng một mẫu. Bảng tính đơn giản là đủ. Nhiều hộ vẫn giữ sổ giấy ở chuồng để ghi nhanh trong ngày rồi nhập vào điện thoại cuối tuần, vừa tiện vừa có hai bản.
Mua con giống không rõ bố mẹ thì ghi sổ thế nào?
Ghi là con khởi đầu, kèm nguồn mua, ngày nhận và đặc điểm ngoại hình. Từ đời con của nó trở đi bạn mới có phả hệ. Khi có nhiều con khởi đầu từ cùng một nguồn, nên coi chúng có thể là họ hàng và hạn chế ghép với nhau.
Bấm khía tai heo có được làm ở nhà không?
Nhiều hộ vẫn tự làm khi heo con còn nhỏ, với dụng cụ sạch và quy ước số thống nhất. Nếu chưa quen, hãy nhờ cán bộ thú y hoặc khuyến nông hướng dẫn lần đầu để làm nhanh, đúng vị trí và giảm nguy cơ nhiễm trùng.
Sổ giống nên giữ trong bao lâu?
Giữ suốt thời gian đàn còn tồn tại và lâu hơn nữa. Phả hệ của những con đã chết vẫn cần để tính họ hàng cho đời sau. Khi chuyển đàn cho người khác, chuyển luôn cả sổ hoặc bản chụp.