Gà Nòi là giống gà nội có dáng đứng cao và thẳng, cổ dài, đầu thô, mào nụ nhỏ, lông ít ôm sát thân để lộ da đỏ ở cổ, ngực, đùi; xương to, cơ chắc, chân cao vảy to. Gà trống trưởng thành thường nặng khoảng 3 đến 4 kg, gà mái nhẹ hơn rõ. Giống được nuôi ở nhiều vùng trong cả nước, nhiều nhất ở Nam Bộ và Trung Bộ.
Gà Nòi thường được nhắc tới gắn với chuyện đá gà. Bài này không viết về chuyện đó và cũng không hướng dẫn nuôi gà để đá. Ở đây gà Nòi được xem như một giống gà nội: nhận dạng ra sao, sinh sản thế nào, vì sao gà Nòi trở thành nguồn gen của gà thả vườn lai phổ biến ở phía Nam, và người muốn giữ giống cần lưu ý điều gì.
Dáng và khung xương: thứ làm nên gà Nòi
Nếu đặt gà Nòi cạnh các giống gà nội khác, điều nổi bật đầu tiên là tư thế. Gà Nòi đứng gần như thẳng, ngực ưỡn, cổ dài vươn cao, lưng dốc về phía đuôi. Thân dài, vai rộng, đùi dài và nổi cơ. Toàn bộ cơ thể gọn, chắc, ít mỡ. Khi gà di chuyển, bước chân dài và dứt khoát.
Khung xương to và chắc là nền của dáng đứng ấy. Cổ chân, đùi, xương ức đều thô hơn các giống gà thịt cùng cân nặng. Cơ ngực và cơ đùi phát triển, thớ thịt săn. Đây chính là lý do gà Nòi được dùng làm nguồn gen khi người ta muốn tạo ra gà thả vườn thịt chắc: cấu trúc cơ và xương của gà Nòi truyền một phần sang đời lai.
Đầu gà Nòi thô, xương mặt góc cạnh, mỏ to, ngắn, hơi khoằm; mắt sâu, thường màu vàng hoặc nâu đỏ. Mào nhỏ, sát đầu, tích ngắn hoặc gần như không có. Những chi tiết này khác hẳn gà Ri, gà Tàu Vàng mào cờ to, và là điểm dễ nhận ra ngay cả khi gà còn tơ.
Cần lưu ý rằng mức độ đứng thẳng, độ dài cổ và độ thưa lông có khác nhau giữa các đàn gà Nòi ở các vùng. Không có một tiêu chuẩn giống được ban hành thống nhất cho gà Nòi trong dân, nên các mô tả ở đây là đặc điểm chung thường gặp, không phải bảng chấm điểm.
Nhận dạng gà Nòi theo từng bộ phận
Bảng tổng hợp các đặc điểm thường được mô tả cho gà Nòi trưởng thành:
| Bộ phận | Gà Nòi thường thấy | Dấu hiệu lai cần nghi ngờ |
|---|---|---|
| Lông | Ít, cứng, ôm sát; lộ da ở cổ, ngực, đùi | Lông dày, mềm, phủ kín thân |
| Da | Đỏ, dày | Vàng nhạt, trắng |
| Mào, tích | Mào nụ nhỏ sát đầu, tích ngắn | Mào cờ to, tích dài |
| Cổ | Dài, to, thẳng | Ngắn, nhiều lông |
| Chân | Cao, vảy to, thường vàng, xanh hoặc trắng ngà | Ngắn, vảy nhỏ mịn |
| Tư thế | Đứng thẳng, ngực ưỡn | Thân nằm ngang như gà thịt |
Màu lông gà Nòi rất đa dạng, dân gian có nhiều tên gọi màu như tía (đỏ tía), ô (đen), nhạn (trắng), xám, điều. Những tên này mô tả màu chứ không phải các giống khác nhau. Người giữ giống nhìn vào dáng, xương, da, mào trước; màu lông chỉ là tiêu chí phụ. Đặc biệt, lông gà Nòi thay đổi khá nhiều qua các lần thay lông ở tuổi gà tơ, nên một con gà dò lông lơ thơ chưa nói lên điều gì; hãy chờ gà lên lông trưởng thành rồi mới đánh giá màu và độ ôm sát của lông.
Sinh sản và tốc độ lớn của gà Nòi
Đẻ ít. Gà mái Nòi đẻ ít trứng mỗi năm, thường thấp hơn gà Ri và gà Tàu Vàng. Trứng cỡ vừa, vỏ nâu nhạt. Đây là đặc điểm chung của những giống được chọn theo hướng vóc dáng và cơ bắp.
Mái ấp và nuôi con được. Mái Nòi có bản năng ấp, tuy dáng cao và lông ít nên giữ ấm trứng và gà con kém hơn mái lông dày. Nhiều hộ cho mái giống khác ấp hộ hoặc dùng máy ấp.
Gà con lớn chậm, lên lông chậm. Gà con Nòi thường lên lông chậm, có giai đoạn trông lơ thơ, lộ da. Người mới hay lo gà bị bệnh, nhưng đó là đặc điểm của giống. Gà con cần giữ ấm kỹ hơn trong những tuần đầu, nhất là khi trời mưa lạnh.
Tính hăng ở trống. Gà trống Nòi có tính lãnh thổ mạnh, dễ đánh nhau gây thương tích khi nuôi chung nhiều trống. Người giữ giống nuôi trống tách riêng, chỉ ghép với nhóm mái khi phối. Tính hăng không phải tiêu chí chọn giống trong mục đích bảo tồn; trống điềm tĩnh mà đúng dáng vẫn là trống giống tốt.
Gà Nòi khác gà Mía, gà Tàu Vàng ở đâu
Gà Nòi hay bị nhầm với gà Mía vì cùng da đỏ, lông thưa, và với gà Tàu Vàng vì cùng phổ biến ở phía Nam, lại lai qua lại nhiều. So sánh ở mức đặc điểm thường gặp:
| Điểm so | Gà Nòi | Gà Mía | Gà Tàu Vàng |
|---|---|---|---|
| Tư thế | Đứng gần thẳng, cổ vươn cao | Cao nhưng thân nằm ngang hơn | Thân ngang, gọn |
| Mào | Mào nụ nhỏ sát đầu | Mào cờ to | Mào cờ vừa |
| Lông | Rất ít, cứng, ôm sát | Thưa ở ngực, lườn | Dày, vàng |
| Đầu | Thô, mỏ to khoằm, mắt sâu | To, tích dài | Vừa, tích vừa |
| Phân bố chính | Nhiều vùng, nhiều ở Nam Bộ, Trung Bộ | Đường Lâm, Hà Nội | Nam Bộ |
Mào là điểm tách nhanh nhất: gà Mía và gà Tàu Vàng đều mào cờ, gà Nòi mào nụ. Tư thế đứng thẳng và đầu thô góc cạnh là hai điểm tiếp theo. Một con gà da đỏ, lông thưa nhưng mào cờ to thì nhiều khả năng không phải gà Nòi thuần, có thể là gà Mía hoặc con lai giữa Nòi và gà mào cờ.
Điều riêng khi nuôi gà Nòi để giữ giống
Kỹ thuật chuồng trại, thức ăn chung thuộc chuyên mục chăn nuôi nông hộ. Phần dưới chỉ là những điểm khác đi vì đặc điểm của giống gà Nòi:
- Ô chuồng riêng cho từng trống. Trống trưởng thành nuôi tách, vách ngăn đủ kín để trống không nhìn thấy nhau liên tục, giảm căng thẳng và va chạm.
- Che chắn da hở. Lông ít nên gà dễ bị muỗi, côn trùng đốt và nắng gắt làm tổn thương da; chuồng nên có màn chắn côn trùng và bóng mát.
- Giữ ấm gà con lâu hơn. Gà con lên lông chậm cần giữ ấm lâu hơn gà con giống khác, nhất là ban đêm và ngày mưa.
- Không vỗ béo. Gà Nòi giữ giống cần thân gọn, cơ chắc, vận động đủ; gà béo mỡ là gà đã lệch khỏi đặc điểm giống.
- Đánh dấu cá thể. Vì lông nhiều màu, nên dùng vòng chân hoặc cách đánh dấu riêng để ghi sổ chính xác từng con.
Những lưu ý này giúp đàn giống khoẻ và đúng dáng. Chúng không nhằm huấn luyện hay chuẩn bị gà cho bất kỳ hoạt động nào ngoài việc giữ giống và nuôi lấy thịt.
Gà Nòi trong gà thả vườn lai ở phía Nam
Ở Nam Bộ và Trung Bộ, gà Nòi lai là một trong những loại gà thả vườn được nuôi lấy thịt phổ biến. Đó thường là con lai giữa gà Nòi với gà Tàu Vàng, gà ta địa phương hoặc các giống gà lông màu. Con lai giữ một phần dáng cao, da đỏ, lông ít và thịt săn của gà Nòi, đồng thời lớn nhanh hơn và đẻ khá hơn gà Nòi thuần.
Sự phổ biến của gà Nòi lai là minh chứng rõ cho giá trị nguồn gen: người chăn nuôi chủ động dùng gà Nòi để cải thiện chất thịt của đàn. Nhưng nó cũng là thách thức cho việc giữ giống, vì phần lớn gà mang tên "gà Nòi" ngoài chợ hiện là gà lai các mức. Một khi đàn thuần thu hẹp, nguồn để tạo ra gà lai chất lượng cũng mỏng dần.
Đối với người nuôi, gà Nòi lai là lựa chọn sản xuất hợp lý. Đối với người giữ giống, điều quan trọng là phân biệt rõ hai mục đích: đàn lai để nuôi thịt, đàn thuần để làm gốc. Không đưa con lai quay lại đàn gốc, dù con đó trông rất giống gà Nòi. Ghi rõ trong sổ con nào thuộc đàn gốc, con nào thuộc đàn lai, để vài năm sau không còn ai phải đoán.
Giữ một đàn gà Nòi thuần cho mục đích giống
Gà Nòi không có một cơ quan nào quản lý dòng thuần thống nhất trong dân, nên mỗi đàn giữ giống phải tự xây dựng ghi chép. Các bước gợi ý:
- Tìm đàn bố mẹ có dáng đứng thẳng, xương to, lông ít, da đỏ, mào nụ; hỏi rõ đàn đó có được ghép với gà lông màu hay không.
- Chọn trống khoẻ, cân đối, chân thẳng; không chọn theo tính hăng mà theo đặc điểm cơ thể.
- Chọn mái thân dài, xương to, đẻ đều theo mùa, khoẻ.
- Nuôi trống tách riêng, ghép với nhóm mái theo lịch, ghi sổ cặp phối.
- Giữ ấm gà con kỹ vì gà lên lông chậm; theo dõi đến khi gà đủ dáng mới chọn hậu bị.
- Định kỳ đổi trống với đàn gà Nòi thuần khác để tránh cận huyết.
Kỹ thuật phối giống chi tiết thuộc chuyên mục sinh sản vật nuôi, còn nguyên lý số con tối thiểu, sổ giống nằm ở danh mục giữ giống tại nông hộ. Điểm riêng của gà Nòi là phải tách trống, vì nuôi chung nhiều trống trưởng thành gần như chắc chắn dẫn tới thương tích.
Tình trạng giống và khi nào cần cán bộ thú y
Gà Nòi vẫn còn nhiều trong dân, nhưng mức độ thuần rất khác nhau giữa các đàn. Giống được giới nghiên cứu chăn nuôi quan tâm như một nguồn gen gà nội và đã được dùng trong một số nghiên cứu lai tạo gà thả vườn. Thông tin chính thức về chương trình bảo tồn gà Nòi nên tra từ cơ quan nghiên cứu chăn nuôi hoặc danh mục nguồn gen hiện hành.
Do lông ít, gà Nòi nhạy với lạnh ẩm và với côn trùng đốt ở vùng da hở. Thương tích do trống đánh nhau là vấn đề thường gặp nhất trong đàn giống. Gọi cán bộ thú y khi vết thương sâu, sưng, có mủ, gà bỏ ăn, hoặc khi đàn có dấu hiệu bệnh truyền nhiễm như ủ rũ, khó thở, phân bất thường, chết rải rác. Không tự dùng thuốc theo lời mách của người chơi gà.
Vết thương hở ở vùng da ít lông dễ bị ruồi đậu và nhiễm trùng, nhất là mùa mưa nóng ẩm. Giữ chuồng sạch, tách ngay con bị thương ra ô riêng để theo dõi là việc nên làm trước khi có cán bộ thú y tới khám.
Câu hỏi thường gặp
Gà Nòi có phải là giống gà chọi không?
Gà Nòi thường được biết tới gắn với gà chọi, nhưng dưới góc giống, đây là một giống gà nội có dáng, xương và da đặc trưng, được nuôi cả để lấy thịt và làm nguồn gen cho gà thả vườn lai. Trang này chỉ viết về giống và bảo tồn.
Vì sao gà Nòi ít lông?
Bộ lông thưa, ôm sát là đặc điểm di truyền đã được chọn qua nhiều thế hệ trong giống. Gà Nòi khoẻ vẫn có lông thưa; khác với gà bệnh rụng lông thường kèm ủ rũ, bỏ ăn, lông xơ xác.
Gà Nòi lai có thịt giống gà Nòi thuần không?
Gà Nòi lai giữ được một phần độ săn chắc của thịt và da đỏ, nhưng mức độ phụ thuộc vào tỷ lệ máu Nòi và giống lai cùng. Lai càng xa, đặc điểm của gà Nòi càng nhạt.
Gà Nòi mái nhìn có khác gà mái thường không?
Có. Gà mái Nòi cũng có dáng đứng cao hơn, cổ dài, lông ít, da đỏ, mào nhỏ, dù không rõ nét như gà trống. Đặt cạnh gà mái Ri hay Tàu Vàng sẽ thấy khác biệt rõ.
Gà Nòi có nuôi chung với gà khác được không?
Gà mái Nòi có thể nuôi chung, nhưng trống Nòi trưởng thành hay đánh nhau với trống khác. Muốn giữ giống thuần thì càng không nên nuôi chung với trống giống khác.
Gà con Nòi lên lông chậm có phải bệnh không?
Lên lông chậm là đặc điểm thường gặp ở gà Nòi. Nếu gà con vẫn ăn, đi lại nhanh nhẹn thì chỉ cần giữ ấm tốt. Nếu kèm ủ rũ, bỏ ăn, tiêu chảy, hãy gọi cán bộ thú y.