Muốn giữ hạt giống lúa, nếp cổ truyền đúng dòng ở nhà, bạn cần một thửa ruộng giống riêng cách ly với ruộng lúa khác, khử bỏ những cây khác dạng ở ba lần thăm đồng (đẻ nhánh, trổ bông, chín), chọn bông từ nhiều cây điển hình chứ không chỉ vài cây to nhất, rồi gặt, phơi, cất riêng hoàn toàn với lúa ăn. Bỏ bất kỳ khâu nào trong số đó, giống sẽ lẫn dần, hạt không đều, mùi thơm và độ dẻo nhạt đi sau vài vụ.
Nhiều người gọi hiện tượng này là giống "thoái hoá" và nghĩ là do giống già đi. Thực ra phần lớn do lẫn: lẫn hạt khi gặt phơi, lẫn phấn từ ruộng bên cạnh, và chọn hạt không đúng cách. Phần dưới đi qua nguyên nhân, cách làm ruộng giống, bảng khử lẫn theo giai đoạn, cách chọn bông, phơi cất và thử nảy mầm. Hồ sơ từng giống như nếp cái hoa vàng, tám xoan, nàng thơm Chợ Đào nằm ở chuyên mục lúa, nếp cổ truyền của trang.
Vì sao giống lúa cổ truyền để ở nhà hay lẫn và nhạt dần
Lúa là cây tự thụ phấn là chính, nên nhiều người nghĩ để giống lúa thì không lo lai. Đúng là tỷ lệ thụ phấn chéo ở lúa thấp, nhưng không bằng không. Khi ruộng giống nằm sát ruộng giống khác và hai bên trổ bông cùng lúc, một phần nhỏ hạt sẽ mang phấn của giống bên cạnh. Vụ sau, những hạt đó mọc thành cây khác dạng, và nếu không ai nhổ bỏ, chúng tiếp tục sinh hạt lẫn vào giống.
Với lúa nếp còn có một hiện tượng dễ thấy hơn: khi hoa lúa nếp nhận phấn từ lúa tẻ, hạt tạo thành có thể mang tính chất tẻ ngay trong vụ đó, vì tính dẻo của nếp phụ thuộc vào cả phần phấn bố. Người nấu xôi sẽ thấy lác đác hạt trong, hạt không dẻo trong mẻ nếp. Hiện tượng này là lý do người trồng nếp lâu năm rất ngại cấy nếp sát ruộng tẻ trổ cùng lúc.
Nhưng nguồn lẫn lớn nhất thường là cơ giới: gặt chung máy, phơi chung sân, đổ chung bao, xay chung cối với lúa khác. Chỉ vài phần trăm hạt lạ mỗi vụ, cộng dồn vài năm, đã đủ làm ruộng giống loang lổ. Thêm vào đó, giống cổ truyền thường cao cây, dài ngày, nhiều nơi là lúa mùa chỉ cấy một vụ mỗi năm, nên hạt giống phải cất gần cả năm; cất kém thì hạt yếu, ruộng mọc không đều, càng khó nhận ra cây lạ để khử.
Làm ruộng giống riêng: từ chọn thửa đến lúc cấy
Ruộng giống không cần lớn. Với một hộ, một thửa nhỏ đủ cho lượng hạt giống của vụ sau, cộng một phần dự phòng, là được.
- Chọn thửa đất đều, chủ động nước, không bị ngập úng cục bộ, và tốt nhất là vụ trước không trồng giống lúa khác, để tránh lúa chét, lúa rơi mọc lại lẫn vào.
- Cách ly với ruộng lúa khác bằng khoảng cách hoặc bằng thời gian trổ: hoặc ruộng giống nằm xa ruộng giống khác, hoặc gieo cấy lệch để hai ruộng không trổ bông cùng thời điểm. Với nếp, đặc biệt tránh ruộng tẻ sát bên trổ cùng lúc.
- Làm sạch hạt giống gieo mạ: loại hạt lép, hạt khác màu, khác dạng bằng mắt; có thể ngâm nước muối nhạt theo cách truyền thống để vớt hạt lép rồi rửa sạch.
- Gieo mạ ở ô riêng, cắm tiêu đánh dấu, không gieo cạnh mạ của giống khác.
- Cấy thưa và cấy ít dảnh hơn ruộng thường. Cây đứng riêng dễ nhìn dáng, màu lá, thời gian trổ của từng khóm, nhờ đó phát hiện cây khác dạng dễ hơn.
- Ghi sổ ruộng giống: nguồn hạt, ngày gieo, ngày cấy, những gì bất thường quan sát được. Vài vụ sau, sổ giúp bạn biết vụ nào giống bắt đầu loang.
Với giống lúa nương, lúa vùng cao gieo hốc trên đất dốc, nguyên lý vẫn vậy nhưng cách ly thường dựa vào khoảng cách giữa các nương và thời vụ gieo. Chọn một nương hoặc một góc nương xa nương giống khác làm chỗ lấy giống, và đánh dấu bằng cọc để người cùng nhà biết mà không gặt lẫn.
Khử lẫn theo ba lần thăm đồng: nhìn gì, nhổ gì
Khử lẫn là nhổ bỏ cả khóm cây khác dạng trước khi nó kịp tung phấn hoặc kịp chín lẫn hạt. Bảng dưới gom những điểm thường dùng; chuẩn cụ thể của từng giống cần theo hồ sơ giống đó.
| Giai đoạn | Nhìn những gì | Cây cần nhổ |
|---|---|---|
| Đẻ nhánh | Màu lá, độ rộng lá, góc lá, màu bẹ, dáng khóm | Khóm màu lá khác hẳn, lá rộng hay hẹp bất thường, dáng xoè hay đứng khác cả ruộng |
| Trổ bông | Thời gian trổ, chiều cao cây, màu và dạng vỏ trấu, râu hạt | Khóm trổ quá sớm hoặc quá muộn, cao vượt hoặc thấp hẳn, vỏ trấu khác màu, có râu khi giống không râu |
| Chín | Dạng bông, độ cong, màu hạt chín, kích thước hạt | Bông dáng khác, hạt khác màu, khác cỡ, chín lệch rõ |
Lần trổ bông là quan trọng nhất, vì nhổ sau khi cây lạ đã tung phấn thì phấn đã kịp rơi sang cây bên cạnh. Nên thăm đồng vào buổi sáng, đi theo hàng, nhổ cả khóm và mang ra khỏi ruộng.
Một lưu ý riêng cho giống cổ truyền: nhiều giống địa phương vốn không đồng đều tuyệt đối như giống chọn tạo mới, có chút biến động về chiều cao hay màu hạt trong phạm vi của giống. Khử lẫn quá tay, chỉ giữ đúng một dạng duy nhất, có thể làm hẹp nền di truyền của giống. Hãy nhổ những cây khác hẳn, còn biến động nhỏ trong chuẩn giống thì giữ.
Chọn bông làm giống: giữ đúng giống mà không thu hẹp giống
Chọn ở giữa ruộng, tránh mép bờ. Cây ở bờ ruộng hay nhận phấn từ ruộng bên cạnh và thường tốt bất thường vì thừa ánh sáng, phân. Bông giống nên lấy từ phần giữa thửa, nơi cây đại diện cho điều kiện chung.
Chọn nhiều cây, mỗi cây ít bông. Lấy bông từ vài trăm khóm điển hình rải khắp ruộng tốt hơn lấy nhiều bông từ vài khóm to nhất. Cách thứ hai cho hạt đẹp trước mắt nhưng thu hẹp giống chỉ còn con cháu của vài cây.
Ưu tiên bông chính, hạt chắc. Bông trên nhánh chính thường trổ sớm, hạt chắc và đều hơn bông trên nhánh muộn. Chọn bông có hạt mẩy từ gốc tới ngọn, ít hạt lép.
Đúng chuẩn giống trước, năng suất sau. Với giống cổ truyền, mục tiêu là giữ những đặc điểm làm nên giống: mùi thơm, độ dẻo, màu hạt, thời gian sinh trưởng. Một cây cho nhiều hạt nhưng hạt khác dạng thì không chọn.
Ghi lại tiêu chí đã chọn. Mỗi vụ chọn theo cùng một bộ tiêu chí, ghi vào sổ. Đổi tiêu chí liên tục giống như mỗi năm kéo giống đi một hướng, lâu dần giống không còn là chính nó.
Gặt, phơi và làm sạch: giữ riêng từng bước
Khâu sau thu hoạch là nơi lẫn cơ giới nhiều nhất. Nguyên tắc là mọi thứ dùng cho lúa giống phải riêng hoặc được làm sạch trước khi dùng.
- Gặt bông giống bằng tay, trước khi gặt ruộng lúa ăn hoặc gặt riêng một buổi, không dùng chung máy gặt nếu không làm sạch máy.
- Đập, tuốt trên bạt riêng, bạt đã giũ sạch hạt của mẻ trước.
- Phơi trên nong, nia hoặc bạt riêng, tránh phơi thẳng trên sân bê tông giữa trưa nắng gắt, vì hạt khô quá nhanh dễ rạn, giảm sức nảy mầm.
- Phơi đến khi hạt khô đều; người làm lâu năm thử bằng cách cắn hạt nghe giòn, gãy gọn. Độ ẩm thấp, thường được khuyên quanh mức mười ba phần trăm hoặc thấp hơn, là điều kiện để hạt giữ sức sống lâu.
- Quạt sạch trấu lép, hạt cỏ; nhặt bỏ hạt khác màu, khác dạng còn sót.
- Đóng bao, đóng chum có ghi tên giống, vụ, năm, để nơi riêng với thóc ăn.
Đừng để chung kho với thóc ăn mà chỉ ngăn bằng một tấm ván. Chuột và người nhà vội vàng đều có thể làm lẫn hai thứ chỉ trong một buổi.
Cất hạt qua năm và thử nảy mầm trước vụ
Hạt giống lúa sống lâu nhất khi khô, mát và kín. Nông hộ thường cất trong chum, vại sành có nắp kín, thùng tôn, can nhựa sạch hoặc túi dày buộc kín, đặt nơi cao ráo, tránh nắng chiếu và tránh sát bếp. Một số nơi giữ kinh nghiệm cho thêm lá khô hay tro bếp để hạn chế mọt; các cách dân gian này có cơ sở ở chỗ giữ khô, nhưng không thay được việc phơi kỹ và đậy kín. Không dùng hoá chất bảo quản không rõ nguồn với hạt giống.
Trong thời gian cất, mở kiểm tra vài lần, nhất là sau những đợt nồm ẩm: hạt có mùi ẩm mốc, vón cục, hay thấy mọt bay ra khi mở nắp là dấu hiệu phải xử lý ngay, phơi lại dưới nắng nhẹ và thay vật đựng. Đừng mở nắp vào những ngày trời nồm, vì hơi ẩm lọt vào chum kín sẽ đọng lại lâu. Nếu lượng hạt nhiều, chia thành vài lọ nhỏ để mỗi lần kiểm chỉ mở một lọ, phần còn lại vẫn kín.
Một tháng trước vụ, thử nảy mầm. Ví dụ giả định: đếm một trăm hạt, ủ trong khăn ẩm hoặc đĩa có giấy ẩm, giữ ấm vài ngày, đếm số hạt nảy mầm đều. Nếu chỉ khoảng một nửa nảy mầm, hạt đã yếu: cần gieo dày hơn, hoặc tốt hơn là dùng lô dự phòng. Thử nảy mầm còn giúp phát hiện hạt bị mọt, hạt ẩm mốc từ sớm.
Với giống cổ truyền mà chỉ một hộ hay vài hộ còn giữ, nên luôn có một lô hạt dự phòng của vụ trước, cất riêng ở nơi khác, ví dụ nhà người thân. Một vụ mất mùa vì lũ, vì sâu bệnh, hay một chum hạt bị ẩm, mà không có dự phòng, là có thể mất giống.
Giữ giống cho cả làng chứ không chỉ cho một nhà
Giống lúa cổ truyền thường còn sống nhờ một nhóm người trong làng, bản. Khi nhiều hộ cùng giữ, nên thống nhất ai làm ruộng giống, chọn bông theo tiêu chí nào, và trao đổi hạt giữa các hộ vài năm một lần để giống không bị kéo về một dạng hẹp theo ruộng của từng nhà. Hạt đổi phải đúng dòng, có ghi rõ nguồn.
Nếu bạn nghi giống đã lẫn nặng, có thể hỏi khuyến nông tỉnh hoặc viện, trường nông nghiệp xem giống đó có đang được phục tráng hay lưu giữ ở đâu không. Lý thuyết phục tráng giống thuộc về trang chuyên về nguồn gen; với nông hộ, điều đáng làm là đừng vứt lô hạt cũ, vì nó có thể vẫn mang những dạng quý cần cho việc làm lại giống.
Một điểm cần phân biệt: giống chọn tạo mới, như các giống lúa thơm được công nhận gần đây, cũng có thể để giống ở nhà theo cách tương tự cho mục đích tự dùng, nhưng giống cổ truyền khác ở chỗ không có công ty hay viện nào cung cấp lại hạt mỗi vụ. Mất là mất hẳn, nên việc giữ cần cẩn thận hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng giống lúa nên cách ruộng khác bao xa?
Không có một khoảng cách chung cho mọi giống và mọi điều kiện. Nguyên tắc là càng xa càng ít lẫn phấn, và nếu không đủ khoảng cách thì gieo cấy lệch để hai ruộng không trổ bông cùng lúc. Với ruộng giống chính thức, khoảng cách cách ly được quy định trong tiêu chuẩn sản xuất hạt giống; nông hộ có thể hỏi khuyến nông để tham khảo.
Có nên để giống từ lúa mua ở chợ không?
Với giống cổ truyền thì không nên, vì thóc ở chợ thường đã lẫn nhiều nguồn, không rõ giống và không rõ cách cất. Nếu bắt đầu lại, hãy xin hạt từ hộ đang giữ giống có ruộng giống riêng, hoặc từ cơ sở có nguồn gốc rõ.
Hạt nếp có hạt trong, hạt đục lẫn lộn là do đâu?
Thường do lẫn tẻ: hoặc hạt tẻ lẫn cơ giới khi gặt phơi, hoặc hoa nếp nhận phấn tẻ từ ruộng bên cạnh trổ cùng lúc, làm hạt mang tính tẻ ngay vụ đó. Khắc phục bằng cách làm ruộng giống cách ly, khử lẫn kỹ và giữ riêng mọi khâu sau thu hoạch.
Hạt giống lúa để được bao lâu?
Trong điều kiện nông hộ, phơi khô kỹ, cất kín, nơi mát, hạt thường dùng tốt cho vụ kế tiếp. Để lâu hơn, sức nảy mầm giảm dần tuỳ giống và cách cất. Vì vậy cần thử nảy mầm trước mỗi vụ và giữ lô dự phòng, thay vì tin vào một mốc thời gian cố định.
Khử lẫn có làm giảm năng suất ruộng giống không?
Có thể giảm một chút vì phải nhổ bỏ một số khóm. Nhưng ruộng giống không nhằm năng suất cao nhất; nó nhằm cho hạt đúng giống. Một vài phần trăm sản lượng bỏ đi đổi lấy giống sạch cho nhiều vụ sau là đáng.
Có được bán hạt giống lúa cổ truyền tự để không?
Trao đổi trong cộng đồng để gieo trồng thường không bị coi là kinh doanh giống. Khi sản xuất hạt giống để bán, phải tuân theo các quy định về giống cây trồng trong Luật Trồng trọt 2018 và văn bản hướng dẫn, như lưu hành giống và chất lượng hạt giống. Hãy hỏi cơ quan trồng trọt cấp tỉnh trước khi bán.