Luật Trồng trọt năm 2018 quản lý giống cây trồng theo một nguyên tắc chính: giống của những loài được xếp là cây trồng chính phải được lưu hành hợp pháp trước khi đem sản xuất, buôn bán; hạt giống, cây giống lưu thông phải đạt chất lượng theo quy định; và vật liệu nhân giống vô tính của cây lâu năm đem kinh doanh phải lấy từ nguồn được công nhận. Một hộ tự để giống, tự gieo trên ruộng nhà hay trao đổi nhỏ trong làng nhìn chung không phải là kinh doanh giống; ranh giới bắt đầu khi bạn đem hạt giống, cây giống ra bán.
Luật có hiệu lực từ ngày 01/01/2020, được hướng dẫn bằng nghị định và thông tư đã sửa đổi nhiều lần. Bài này đọc phần giống cây trồng ở mức nguyên lý, đặt cạnh những việc người giữ giống lúa, ngô, rau, cây ăn quả cổ hay làm. Không nêu mức phạt, không thay tư vấn pháp lý; trước mọi thủ tục, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi cơ quan trồng trọt cấp tỉnh.
Những khái niệm trong luật mà người giữ giống hay gặp
Các khái niệm dưới đây được diễn đạt lại bằng lời thường để dễ hiểu, không phải định nghĩa nguyên văn của luật. Khi làm thủ tục, hãy đọc định nghĩa chính thức trong văn bản.
| Khái niệm | Hiểu theo lời thường | Liên quan gì tới hộ giữ giống |
|---|---|---|
| Loài cây trồng chính | Những loài quan trọng được liệt kê trong danh mục do bộ quản lý ngành ban hành | Giống thuộc các loài này muốn đem kinh doanh phải được lưu hành |
| Lưu hành giống | Giống được phép đưa vào sản xuất, buôn bán, theo hình thức luật quy định | Giống cổ truyền muốn bán làm giống cũng cần đi đúng đường này |
| Khảo nghiệm | Trồng thử có đối chứng để đánh giá giống theo phương pháp chuẩn | Là một bước trong việc đưa giống mới hay giống địa phương ra thị trường |
| Vật liệu nhân giống | Hạt, cành, mắt ghép, củ, cây con dùng để nhân giống | Cành, mắt ghép từ cây cổ trong vườn là vật liệu nhân giống |
| Cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng | Cây mẹ, vườn cây mẹ được công nhận làm nguồn nhân giống vô tính cây lâu năm | Nguồn mắt ghép, cành chiết để bán cây giống lâu năm |
| Nguồn gen giống cây trồng | Vốn di truyền của các giống, kể cả giống địa phương, giống hoang dại họ hàng | Trao đổi ra nước ngoài phải theo quy định riêng |
Nắm được sáu khái niệm này, bạn đọc phần giống trong luật và các văn bản hướng dẫn sẽ dễ hơn nhiều, vì phần lớn quy định xoay quanh chúng.
Giống cổ truyền có phải "đăng ký" mới được trồng không
Đây là câu hỏi hay gặp nhất, và câu trả lời ngắn là không. Luật quản lý việc đưa giống vào sản xuất, buôn bán như một hàng hoá, chứ không cấm người nông dân trồng giống của chính mình. Một hộ cấy nếp cổ truyền để ăn, để làm bánh, để biếu, hay để giống cho vụ sau trên ruộng nhà không cần thủ tục lưu hành.
Thủ tục lưu hành trở nên cần thiết khi giống đó được sản xuất ra để bán làm giống, nhất là với các loài nằm trong danh mục cây trồng chính như lúa, ngô và một số loài khác. Luật quy định các hình thức lưu hành khác nhau, gồm công nhận lưu hành sau khảo nghiệm và tự công bố lưu hành trong những trường hợp được phép; văn bản hướng dẫn có thể có cách tiếp cận riêng cho giống địa phương. Chi tiết loài nào, hình thức nào áp dụng nằm trong nghị định, thông tư hiện hành.
Có một ngộ nhận cần tránh: giống chưa lưu hành không có nghĩa là giống "bất hợp pháp" hay kém. Nhiều giống địa phương quý chưa từng được đưa qua thủ tục nào chỉ vì chưa ai cần bán chúng như hạt giống thương mại. Nếu một nhóm hộ muốn phát triển một giống cổ thành sản phẩm giống để bán rộng, đó là lúc nên làm việc với cơ quan trồng trọt cấp tỉnh và viện, trường để đi đúng thủ tục.
Ranh giới giữa tự để giống, trao đổi và buôn bán giống
Tự để giống cho ruộng, vườn nhà mình. Đây là việc nông dân làm từ xưa. Bạn chọn bông, chọn quả, cất hạt, gieo lại vụ sau. Luật Trồng trọt không yêu cầu thủ tục cho việc này. Lưu ý riêng: với giống mới đang được bảo hộ quyền đối với giống cây trồng theo pháp luật sở hữu trí tuệ, việc tự để giống có giới hạn riêng, được giải thích ở các trang chuyên về bảo hộ giống.
Trao đổi, cho tặng nhỏ trong cộng đồng. Đổi vài cân thóc giống, vài gói hạt rau, vài cành ghép với hàng xóm để gieo trồng là tập quán phổ biến, thường không bị coi là kinh doanh giống. Tuy vậy, khi trao đổi thành hoạt động thường xuyên có thu tiền, nó có thể mang tính chất buôn bán.
Bán giống, dù nhỏ, khi đã quảng cáo là giống. Khi bạn rao bán hạt giống, cây giống, mắt ghép cho người không quen biết, nhất là bán online hay ra chợ, bạn đang tham gia buôn bán giống. Lúc này các quy định về lưu hành, chất lượng, nhãn và nguồn gốc vật liệu nhân giống có thể áp dụng.
Sản xuất giống làm nghề. Cơ sở sản xuất, buôn bán giống cây trồng phải đáp ứng điều kiện theo quy định và chịu sự kiểm tra. Đây là phạm vi của những hộ, cơ sở đã chuyển hẳn sang làm giống, không còn là giữ giống cho nhà.
Chất lượng hạt giống khi đã bán. Hạt giống, cây giống đem bán phải đạt chất lượng theo tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật áp dụng cho loài đó; với những loài như lúa, ngô, các chỉ tiêu thường xoay quanh độ sạch, tỷ lệ hạt khác giống, tỷ lệ nảy mầm, độ ẩm. Hạt tự để của nông hộ hiếm khi được kiểm nghiệm theo cách đó, nên trước khi bán số lượng đáng kể, hãy hỏi về việc lấy mẫu kiểm nghiệm. Cách đọc nhãn, kiểm nghiệm và công bố hợp quy hạt giống được giải thích kỹ ở các trang chuyên về khảo nghiệm, kiểm nghiệm giống.
Vật liệu nhân giống cây lâu năm: vì sao luật quan tâm đến cây mẹ
Với cây ăn quả, cây công nghiệp lâu năm nhân bằng ghép, chiết, giâm, mỗi cây giống bán ra là bản sao của cây mẹ đã cho cành, cho mắt. Nếu cây mẹ sai giống hay mang bệnh, hàng nghìn cây con mang theo lỗi đó, và người mua chỉ biết sau vài năm khi cây ra quả. Vì vậy luật đặt ra cơ chế công nhận cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng, và yêu cầu vật liệu nhân giống vô tính của cây lâu năm đem kinh doanh phải được khai thác từ nguồn đã được công nhận, theo quy định cụ thể của văn bản hướng dẫn.
Đối với người giữ một cây giống cổ trong vườn, quy định này có hai mặt. Mặt hạn chế: bạn có thể nhân cây cho gia đình, cho người thân, nhưng bán cây giống ra thị trường từ một cây chưa được công nhận thì cần hỏi kỹ quy định hiện hành. Mặt cơ hội: nếu cây thật sự quý và khoẻ, việc được bình tuyển, công nhận có thể giúp giống cổ đó được nhân rộng đúng dòng và giúp người mua phân biệt với cây giống trôi nổi.
Thủ tục công nhận cây đầu dòng, vườn cây đầu dòng do cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh thực hiện theo tiêu chuẩn của từng loài. Cách giữ và trẻ hoá một cây cổ trong vườn được nói ở bài riêng trong chuyên mục này.
Nguồn gen, bảo hộ giống và tên vùng: ba chuyện hay bị gộp làm một
Người giữ giống hay nghe ba khái niệm dưới đây và dễ nhầm chúng với nhau, vì cả ba đều có chữ "giống" hay chữ "vùng" đi kèm. Thực ra chúng thuộc các luật khác nhau.
- Nguồn gen giống cây trồng: là vốn di truyền. Luật Trồng trọt và Luật Đa dạng sinh học có các quy định về bảo tồn, khai thác và trao đổi nguồn gen; đưa nguồn gen giống cây trồng ra nước ngoài để trao đổi, nghiên cứu phải theo quy định và có thể phải xin phép.
- Bảo hộ giống cây trồng: là quyền sở hữu trí tuệ của người chọn tạo ra một giống mới, theo pháp luật sở hữu trí tuệ. Giống cổ truyền lâu đời thường không phải là đối tượng bảo hộ kiểu này, vì không còn "mới".
- Chỉ dẫn địa lý: là dấu hiệu chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ một vùng với chất lượng đặc thù, như quả, gạo, chè mang tên vùng. Nó gắn với sản phẩm thành phẩm, không phải với hạt giống hay cây giống; phần này thuộc các trang chuyên về nông sản chất lượng cao.
- Tên giống: là cách gọi một giống. Một giống cổ mang tên vùng không có nghĩa là có chỉ dẫn địa lý, cũng không có nghĩa là được bảo hộ; và gắn tên vùng nổi tiếng cho cây giống không phải từ vùng đó là đánh lừa người mua.
Hiểu đúng ba chuyện này giúp bạn biết ai là người cần hỏi: cơ quan trồng trọt về lưu hành và vật liệu nhân giống, cơ quan sở hữu trí tuệ về bảo hộ và chỉ dẫn địa lý, cơ quan chuyên ngành về nguồn gen.
Trước khi bán hạt giống, cây giống tự sản xuất: những việc nên làm
Nhiều hộ giữ giống cổ bắt đầu có người hỏi mua giống. Các bước dưới đây giúp bạn bán đúng quy định và giữ được uy tín của giống.
- Xác định loài: giống của bạn có thuộc loài cây trồng chính trong danh mục hiện hành không. Câu trả lời quyết định thủ tục lưu hành cần có.
- Hỏi cơ quan trồng trọt cấp tỉnh về hình thức lưu hành phù hợp với giống địa phương của bạn và các yêu cầu về chất lượng hạt giống, cây giống.
- Với cây lâu năm nhân vô tính, hỏi về yêu cầu nguồn vật liệu nhân giống, khả năng bình tuyển cây mẹ của bạn.
- Chuẩn bị ghi chép: nguồn gốc giống, ruộng hay vườn giống, cách giữ giống, kết quả thử nảy mầm hay tỷ lệ sống, ảnh đặc điểm.
- Khi bán, ghi trung thực tên giống, nguồn gốc, năm thu hoạch hay ngày nhân giống; không gắn tên vùng hay tên giống khác cho dễ bán.
- Giữ liên lạc với người mua để biết giống phát triển ra sao ở nơi khác, đó cũng là thông tin quý cho việc giữ giống.
Nếu cả nhóm hộ cùng giữ một giống và muốn bán giống chung, nên đi qua một tổ hợp tác hay hợp tác xã để có một đầu mối làm thủ tục, thống nhất chất lượng và chịu trách nhiệm với người mua. Một giống cổ được nhiều hộ bán dưới cùng một tên nhưng mỗi nhà một chất lượng sẽ nhanh chóng mất tiếng, và người chịu thiệt đầu tiên lại là những hộ giữ giống cẩn thận nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nông dân tự để hạt giống lúa cho vụ sau có vi phạm Luật Trồng trọt không?
Không. Tự để giống để gieo trên ruộng của mình là việc bình thường, luật không yêu cầu thủ tục. Chỉ khi giống đó đang được bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ, hoặc khi bạn đem hạt đi bán làm giống, mới cần xem thêm các quy định liên quan.
Bán cây giống bưởi chiết từ cây cổ nhà mình có được không?
Bán cho người quen trong làng thường là chuyện nhỏ, nhưng khi bán ra thị trường như một cơ sở kinh doanh cây giống, quy định về nguồn vật liệu nhân giống cây lâu năm có thể áp dụng. Hãy hỏi cơ quan trồng trọt cấp tỉnh về quy định hiện hành và khả năng bình tuyển cây mẹ.
Giống lúa cổ truyền chưa lưu hành có bị cấm trồng không?
Không. Lưu hành là điều kiện để sản xuất, buôn bán giống như hàng hoá, không phải điều kiện để người nông dân được trồng giống của mình. Giống chưa lưu hành vẫn có thể được cấy, được giữ và được trao đổi nhỏ trong cộng đồng.
Có được gửi hạt giống cổ cho người thân ở nước ngoài không?
Hãy thận trọng. Đưa nguồn gen giống cây trồng ra nước ngoài có quy định riêng, và nước nhận cũng có quy định kiểm dịch thực vật chặt. Trước khi gửi, hỏi cơ quan chuyên ngành và cơ quan kiểm dịch thực vật để biết thủ tục hiện hành.
Luật Trồng trọt có hỗ trợ giữ giống địa phương không?
Luật có định hướng bảo tồn, khai thác nguồn gen và phát triển giống, còn hỗ trợ cụ thể phụ thuộc chương trình, dự án của từng thời kỳ và từng tỉnh. Hỏi khuyến nông, cơ quan trồng trọt cấp tỉnh hoặc sở khoa học và công nghệ về các nhiệm vụ đang triển khai.
Sau khi bỏ cấp huyện, hỏi thủ tục về giống cây trồng ở đâu?
Từ ngày 01/7/2025, cấp huyện không còn, nên các việc trước đây ở phòng nông nghiệp huyện đã được phân lại cho cấp xã hoặc cấp tỉnh. Hãy hỏi cán bộ nông nghiệp ở xã trước, rồi cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh, và tra văn bản hướng dẫn mới nhất.