Ngỗng Cỏ và ngỗng Sen là hai giống ngỗng nội của Việt Nam: ngỗng Cỏ nhỏ con, lông xám hoặc trắng, nhiều con có u ở gốc mỏ; ngỗng Sen lông trắng điểm các mảng xám, sẫm ở đầu, cổ, lưng. Cả hai lớn chậm và đẻ ít so với các giống ngỗng nhập, nhưng ăn cỏ rất giỏi, chịu kham khổ và từng là con vật quen thuộc trên bờ đê, bãi sông của làng quê đồng bằng.
Bài này giải thích ngỗng nhà ở Việt Nam có nguồn gốc từ đâu, cách nhận ngỗng Cỏ và ngỗng Sen, chỗ khác với ngỗng nhập, tập tính riêng của loài, và những điều cần làm nếu bạn muốn giữ một đàn ngỗng nội đúng giống.
Ngỗng nhà ở Việt Nam có nguồn gốc từ đâu
Ngỗng nhà trên thế giới có hai tổ tiên hoang dã chính. Ngỗng nhà châu Âu phần lớn có gốc từ ngỗng xám (Anser anser). Ngỗng nhà ở Trung Quốc và nhiều nước châu Á có gốc từ ngỗng thiên nga (Anser cygnoides), loài ngỗng hoang ở Đông Á; đặc điểm dễ thấy của nhóm này là cái u nhô ở gốc mỏ, cổ dài và dáng đứng thẳng. Hai nhóm đã được lai với nhau ở nhiều nơi, nên nhiều giống hiện nay mang dấu vết của cả hai.
Ngỗng nội Việt Nam được xếp gần với nhóm ngỗng châu Á: nhiều con ngỗng Cỏ có u trán, cổ dài, kêu to. Tuy vậy, quần thể ngỗng trong dân đã được nuôi nhiều thế hệ, lại có ngỗng nhập từ nhiều nguồn về, nên không phải con nào cũng mang đủ các đặc điểm đó.
Tài liệu chăn nuôi Việt Nam thường nhắc tới hai giống ngỗng nội: ngỗng Cỏ, còn gọi là ngỗng ta, có hai màu lông chính là xám và trắng; và ngỗng Sen, lông trắng có mảng sẫm. Ngoài ra, từ vài chục năm nay có các giống ngỗng nhập từ châu Âu và châu Á, được nuôi để lấy thịt nhanh hơn. Ngỗng nội vì thế nằm trong nhóm giống được các cơ quan nghiên cứu chăn nuôi quan tâm lưu giữ.
Nhận dạng ngỗng Cỏ và ngỗng Sen
Bảng dưới gom các đặc điểm thường được mô tả. Ngỗng nội có dao động khá lớn giữa các cá thể; một con lệch ở một điểm chưa chắc là ngỗng lai.
| Đặc điểm | Ngỗng Cỏ | Ngỗng Sen |
|---|---|---|
| Màu lông | Hai kiểu chính: xám (lưng, cánh xám nâu, bụng nhạt) và trắng | Trắng là nền, điểm mảng xám hoặc sẫm ở đầu, cổ, lưng hoặc cánh |
| U gốc mỏ | Nhiều con có u, rõ hơn ở con trống | Có ở nhiều con |
| Mỏ, chân | Ngỗng xám thường mỏ, u sẫm; ngỗng trắng thường mỏ, chân vàng cam | Thường vàng cam, có con có vệt sẫm |
| Tầm vóc | Nhỏ hơn rõ so với ngỗng nhập | Tương tự hoặc nhỉnh hơn ngỗng Cỏ |
| Dáng | Cổ dài, đứng khá thẳng, nhanh nhẹn | Cổ dài, dáng tương tự ngỗng Cỏ |
Phân biệt trống mái ở ngỗng khó hơn ở gà, vịt vì bộ lông hai giới gần giống nhau. Con trống thường to hơn, u gốc mỏ lớn hơn, cổ dày hơn và kêu trầm hơn, nhưng các dấu hiệu này chỉ tương đối. Người nuôi lâu năm thường nhận bằng cách quan sát cả đàn trong mùa sinh sản.
Với đàn giữ giống, nên đánh dấu trống mái ngay khi đã xác định được, bằng vòng chân khác màu, để khỏi nhầm khi ghép cặp. Ngỗng sống nhiều năm, nhầm một lần là sai cả chuỗi ghi chép về sau.
Tập tính riêng của ngỗng mà người mới nuôi nên biết
Ngỗng là loài ăn cỏ. Khác vịt, ngan, ngỗng gặm cỏ như trâu bò nhỏ. Một đàn ngỗng có bãi cỏ non tốt có thể tự kiếm phần lớn thức ăn hằng ngày. Đây là lý do ngỗng Cỏ gắn với bờ đê, bãi bồi, vườn cây.
Ngỗng cảnh giác và kêu to. Ngỗng nhận ra người lạ, con vật lạ và kêu inh ỏi, nhiều nhà ở quê nuôi ngỗng một phần để "canh nhà". Con trống có thể đuổi, mổ người lạ, nhất là trẻ nhỏ, trong mùa sinh sản.
Ngỗng sống thành cặp, đàn gắn bó. Ngỗng hay ghép cặp ổn định, đàn đi theo nhau. Tách đàn đột ngột, thay trống liên tục có thể làm ngỗng căng thẳng, giảm đẻ.
Đẻ theo mùa và đẻ ít. So với vịt, ngỗng đẻ ít trứng mỗi năm và đẻ theo mùa rõ rệt. Đây là đặc điểm của loài, ngỗng nội lại càng không phải giống chuyên trứng.
Ngỗng mái ấp được. Ngỗng mái nội thường còn bản năng ấp. Thời gian ấp trứng ngỗng dài hơn vịt, khoảng bốn tuần hoặc hơn tuỳ điều kiện.
Ngỗng sống lâu. Ngỗng có tuổi thọ dài hơn vịt, ngan; một con ngỗng giống tốt có thể giữ trong đàn nhiều năm. Điều này giúp việc giữ giống bớt áp lực thay đàn, nhưng cũng làm đàn dễ cận huyết nếu không đổi trống.
Ngỗng nội khác ngỗng nhập ở đâu
Các giống ngỗng nhập về Việt Nam được chọn tạo theo hướng lớn nhanh, nặng cân, một số giống lông trắng toàn thân. Khi đặt cạnh nhau, ngỗng nhập trưởng thành thường to hơn ngỗng Cỏ rõ rệt, thân dài và bè hơn. Ngỗng nội nhỏ con hơn, gọn hơn, nhanh nhẹn hơn và thường có u gốc mỏ rõ.
Chỗ dễ nhầm là ngỗng Cỏ trắng với ngỗng nhập lông trắng, và ngỗng lai giữa hai nhóm. Ngỗng con mới nở nhìn rất giống nhau; tới khi lớn mới thấy chênh lệch tầm vóc. Ngỗng lai thường to hơn ngỗng Cỏ, có hoặc không có u trán tuỳ con. Nếu bạn mua ngỗng con để giữ giống, gần như chỉ có một cách đáng tin là xem đàn bố mẹ trưởng thành và hỏi lịch sử đàn.
Về nuôi, ngỗng nội chịu thức ăn thô, cỏ, rau bèo giỏi; ngỗng nhập muốn đạt tầm vóc theo giống cần khẩu phần đủ chất hơn. Ngỗng nội lớn chậm, nên không hợp với nuôi thịt ngắn ngày để bán theo cân. Giá trị của ngỗng Cỏ, ngỗng Sen nằm ở chỗ chịu kham khổ, tận dụng cỏ tự nhiên, ngỗng mái ấp được và là nguồn gen của giống địa phương. Nói gọn, ngỗng nội hợp với người có bãi cỏ và kiên nhẫn, không hợp với người cần quay vòng vốn nhanh.
Điều riêng khi nuôi giữ ngỗng nội
Kỹ thuật nuôi ngỗng thịt nói chung bạn có thể tham khảo ở tài liệu chăn nuôi nông hộ. Ở đây chỉ nêu những điều liên quan trực tiếp tới giống nội và việc giữ giống:
- Bãi cỏ là tài sản. Đàn ngỗng giữ giống cần bãi cỏ sạch, không phun thuốc bảo vệ thực vật. Cỏ ven ruộng vừa phun thuốc là nguy hiểm cho ngỗng.
- Nước để tắm và uống. Ngỗng thích nước nhưng không cần ao sâu; máng nước sạch đủ cho ngỗng nhúng đầu và một khoảng nước nông để tắm là được.
- Chuồng đêm khô, thoáng. Ngỗng chịu lạnh khá tốt, nhưng ngỗng con rất sợ lạnh, ướt trong những tuần đầu.
- Tách đàn giống khỏi ngỗng nhập. Ngỗng sống thành cặp ổn định, nhưng một con trống lạ vẫn có thể phối với mái trong đàn nếu nuôi chung.
- Ghi chép cặp ghép. Vì ngỗng sống lâu và ghép cặp bền, sổ ghi rõ cặp nào cho trứng ấp nào là cách duy nhất để biết đời con thuộc dòng nào.
- Đổi trống có kế hoạch. Đàn nhỏ, ngỗng sống lâu, rất dễ cận huyết nếu không đổi trống với hộ khác sau một thời gian.
Ngỗng con giai đoạn đầu cần thức ăn mềm, nước sạch và giữ ấm; phần úm và chăm ngỗng con có tài liệu chuyên về con giống và sinh sản gia cầm.
Vì sao ngỗng nội ngày càng ít trong làng
Mấy chục năm trước, nhiều nhà ở đồng bằng nuôi vài con ngỗng thả bờ đê, bãi sông. Ngày nay cảnh đó thưa hẳn. Lý do đầu tiên là bãi chăn thả thu hẹp: bờ đê được kè, bãi bồi thành ruộng màu, vườn nhà thành nhà ở. Ngỗng là loài ăn cỏ, không có bãi cỏ thì nuôi ngỗng tốn kém hơn nhiều so với nuôi gà, vịt.
Lý do thứ hai là ngỗng nội đẻ ít, lớn chậm. Hộ nào còn muốn nuôi ngỗng thịt thường chọn giống nhập to con hơn hoặc ngỗng lai. Khi những hộ giữ ngỗng ta lâu năm thôi nuôi, đàn giống của cả một vùng có thể mất mà không ai ghi lại.
Lý do thứ ba ít được nói tới: ngỗng ồn và có thể đuổi mổ người, nên trong khu dân cư đông đúc, nuôi ngỗng dễ gây phiền hàng xóm. Người muốn giữ ngỗng nội ngày nay thường là trang trại nhỏ ở ngoại thành, vùng ven sông còn bãi, hoặc hộ làm du lịch nông nghiệp, nơi đàn ngỗng thả cỏ là một phần cảnh quan.
Bắt đầu giữ một đàn ngỗng Cỏ hoặc ngỗng Sen
Ngỗng nội còn được nuôi rải rác ở nhiều vùng quê, nhưng đàn có lý lịch rõ không nhiều. Trình tự sau giúp bạn có đàn khởi đầu đáng tin:
- Hỏi cơ quan khuyến nông, chăn nuôi địa phương hoặc đơn vị nghiên cứu gia cầm xem nơi nào còn giữ ngỗng nội.
- Đến xem đàn bố mẹ trưởng thành: tầm vóc, màu lông, u gốc mỏ, độ đồng đều trong đàn.
- Hỏi chủ đàn đã nuôi bao lâu, có từng nhập ngỗng nhập hay ngỗng lai về không.
- Chọn giữ một giống trước: ngỗng Cỏ xám, ngỗng Cỏ trắng hoặc ngỗng Sen, đừng gom lẫn ngay từ đầu.
- Mua trống và mái từ các nhà khác nhau, ghi rõ nguồn từng con.
- Cách ly đàn mới một thời gian trước khi thả chung bãi, theo dõi ăn uống, phân và dáng đi.
- Hỏi thú y địa phương về thủ tục kiểm dịch nếu chở ngỗng qua tỉnh khác, và về lịch tiêm phòng cho thủy cầm.
Khi nào gọi cán bộ thú y
Ngỗng nội được xem là khoẻ, ít bệnh vặt, nhưng vẫn là thủy cầm và có thể mắc các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm như vịt, ngan. Đàn giữ giống ít con, sống lâu năm, mất một con mái tốt là mất nhiều mùa trứng giống. Bạn nên báo thú y xã hoặc cơ quan thú y địa phương ngay khi thấy:
- Ngỗng chết rải rác hoặc chết nhiều con trong thời gian ngắn mà không rõ nguyên nhân.
- Ngỗng ủ rũ, bỏ ăn cỏ, đứng một chỗ, chảy nước mắt mũi, khó thở.
- Ngỗng đi lảo đảo, vẹo cổ, phân xanh hoặc lẫn máu.
- Ngỗng con chết nhiều trong những tuần đầu dù đã giữ ấm, giữ khô.
- Đàn vừa ăn cỏ ở bãi mới phun thuốc bảo vệ thực vật và có biểu hiện lạ.
- Trong vùng có thông báo dịch ở gia cầm.
Không tự dùng thuốc theo lời truyền miệng. Lịch tiêm phòng cho ngỗng hỏi cán bộ thú y theo tình hình dịch thực tế của vùng.
Câu hỏi thường gặp
Ngỗng Cỏ trắng và ngỗng Cỏ xám có phải hai giống khác nhau không?
Tài liệu chăn nuôi thường xếp cả hai vào giống ngỗng Cỏ, khác nhau ở màu lông. Trong một đàn ngỗng Cỏ lâu năm có thể có cả con xám và con trắng. Nếu bạn muốn đàn đồng màu, có thể chọn lọc dần theo một màu, nhưng đó là chọn lọc trong giống chứ không phải hai giống.
U ở gốc mỏ ngỗng có ý nghĩa gì?
U gốc mỏ là đặc điểm của nhóm ngỗng nhà có tổ tiên là ngỗng thiên nga ở Đông Á. Nhiều con ngỗng Cỏ có u, con trống thường có u to hơn con mái. U không phải dấu hiệu bệnh, nhưng cũng không đủ để khẳng định một con là ngỗng nội thuần.
Ngỗng có cần ao để nuôi không?
Không bắt buộc. Ngỗng cần nước sạch để uống và nhúng đầu, thích tắm nhưng không cần ao sâu. Điều quan trọng hơn với ngỗng là bãi cỏ sạch để gặm, vì ngỗng là loài ăn cỏ. Chuồng đêm khô ráo, thoáng cũng cần thiết.
Ngỗng Sen có phải là ngỗng lai giữa ngỗng xám và ngỗng trắng không?
Ngỗng Sen được tài liệu chăn nuôi mô tả như một giống ngỗng nội riêng với kiểu lông trắng điểm mảng sẫm. Tuy nhiên, ngỗng lai giữa con xám và con trắng cũng có thể cho lông loang, nên chỉ nhìn một con rất dễ nhầm. Hãy xem cả đàn bố mẹ và hỏi lịch sử đàn.
Ngỗng nội đẻ bao nhiêu trứng một năm?
Ngỗng nội đẻ ít và theo mùa, thấp hơn vịt nhiều. Con số cụ thể ghi khác nhau tuỳ nguồn, giống và điều kiện nuôi, nên bạn đừng kỳ vọng vào một con số cố định. Nếu cần đánh giá đàn mình, hãy ghi chép số trứng từng mái qua một mùa.
Nuôi ngỗng để canh nhà có hiệu quả không?
Ngỗng cảnh giác và kêu rất to khi có người lạ, nên nhiều nhà ở quê vẫn nuôi vài con với mục đích này. Tuy vậy ngỗng trống có thể đuổi mổ người, nhất là trẻ nhỏ, trong mùa sinh sản, nên cần để ý khi có trẻ em chơi gần khu nuôi.