Gà ác Việt Nam là giống gà nội rất nhỏ, lông trắng tuyền và mượt, da, thịt, xương đều đen; chân xanh đen có năm ngón và có lông dọc ống chân; mào nhỏ màu đỏ thẫm đến tím. Năm ngón chân cộng lông trắng mượt là cặp dấu hiệu dễ nhớ nhất để nhận ra giống này. Gà trưởng thành thường chỉ nặng khoảng nửa ký đến dưới một ký.
Gà ác hay bị nhầm với gà ác lông xù, tức giống gà lông tơ nhập ngoại có cùng đặc điểm da đen, năm ngón. Bài này mô tả gà ác Việt theo góc hồ sơ giống: nhận dạng, chỗ khác với giống nhập, tập tính, và những điều cần biết khi giữ giống thuần.
Năm điểm nhận dạng gà ác Việt Nam
Lông trắng, mượt, nằm ép. Lông gà ác Việt có cấu trúc lông vũ bình thường, mượt và nằm sát thân, màu trắng tuyền. Nếu lông xù, mềm như bông, đó là đặc điểm của giống gà lông tơ nhập hoặc con lai.
Chân năm ngón, có lông. Phần lớn gà ác có ngón thứ năm mọc thêm phía sau, cạnh ngón cái, và có hàng lông mọc dọc mặt ngoài ống chân. Một số cá thể chỉ có bốn ngón; trong đàn thuần những con này thường ít, và người giữ giống ưu tiên con đủ năm ngón.
Da, mỏ, chân đen hoặc xanh đen. Vạch lông ra sẽ thấy da màu đen xám. Mỏ, chân, móng sẫm. Thịt và xương đen khi mổ. Đây là tính trạng di truyền do sắc tố, có từ khi nở.
Mào nhỏ, sẫm màu. Mào gà ác nhỏ, thường là mào nụ hoặc mào hình dâu, màu đỏ thẫm, đỏ tím. Tích và mặt cũng sẫm. Mào cờ to đỏ tươi là dấu hiệu lạ.
Tầm vóc tí hon, dáng gọn. Gà ác nhỏ hơn cả gà Ri, thân gọn, đi lại nhanh. Con to gần bằng gà ta thường có máu lai.
Tên gọi và vùng nuôi
Theo cách giải thích phổ biến, chữ "ác" trong tên gọi là từ cũ chỉ con quạ, gợi màu đen của da thịt gà. Dù gốc chữ thế nào, trong dân gian Nam Bộ "gà ác" đã thành tên riêng của giống gà tí hon lông trắng da đen này. Một số nơi khác gọi là gà đen, gà ô; những tên này đôi khi cũng dùng cho gà H'Mông, nên cần mô tả cụ thể khi trao đổi giống.
Gà ác được nuôi nhiều ở đồng bằng sông Cửu Long và Đông Nam Bộ, như các vùng nay thuộc Đồng Tháp, Tây Ninh, Vĩnh Long, Cần Thơ. Trước đây gà ác thường được nuôi một nhóm nhỏ trong vườn nhà, bên cạnh đàn gà ta. Gà ác dùng trong ẩm thực truyền thống, nhất là các món tiềm, hầm; bài này không bàn về công dụng hay tác dụng sức khoẻ của thịt gà ác, vì đó không phải chuyện của giống và cũng không có cơ sở để khẳng định.
Ngày nay gà ác được nuôi theo hướng tập trung ở một số trại, nhiều con đã lai hoặc pha máu gà lông tơ nhập để có ngoại hình lạ, hoặc lai gà to để tăng trọng. Đó là lý do người muốn giữ gà ác Việt cần nắm chắc đặc điểm chuẩn.
Gà ác Việt Nam khác gà ác lông xù (gà lông tơ nhập) thế nào
Gà lông tơ nhập, hay được gọi là gà ác lông xù hoặc gà Silkie, có chung tính trạng da đen và năm ngón với gà ác Việt. Khác biệt nằm ở bộ lông và một số chi tiết đầu:
| Điểm so | Gà ác Việt Nam | Gà ác lông xù (Silkie) |
|---|---|---|
| Bộ lông | Lông vũ bình thường, mượt, ép sát thân | Lông tơ mềm như bông, không có cấu trúc lông vũ thường |
| Đầu | Gọn, không có chỏm lông | Thường có chỏm lông trên đầu như cái mũ |
| Mào | Mào nụ hoặc mào dâu nhỏ | Mào hình quả dâu, thường bị chỏm lông che |
| Khả năng bay | Bay được đoạn ngắn | Không bay được vì lông tơ |
| Mục đích nuôi phổ biến | Nuôi lấy thịt, trứng trong vườn | Nuôi cảnh, nuôi thịt ở một số nơi |
Con lai giữa hai giống thường có lông nửa mượt nửa xù, đầu có chỏm lông nhỏ, hoặc lông xoăn ở cổ. Những con này không nên giữ trong đàn giống gà ác Việt. Ngược lại, người nuôi gà lông tơ làm cảnh cũng không nên thả lẫn với gà ác Việt nếu muốn giữ đúng giống của mình.
Sinh sản, ấp nở và tốc độ lớn
Gà ác đẻ trứng nhỏ, vỏ thường màu trắng ngà hoặc nâu rất nhạt. Sản lượng tính theo năm khá so với tầm vóc tí hon, nhưng trứng nhỏ nên không có ý nghĩa như gà đẻ thương phẩm. Gà mái ác có bản năng ấp khá, tuy mỗi lứa chỉ ấp được ít trứng vì thân nhỏ.
Gà con mới nở có lông tơ trắng hoặc trắng ngà, chân và mỏ sẫm, thường đã thấy được ngón thứ năm. Đây là điểm thuận lợi: với gà ác, người giữ giống có thể loại sớm những con bốn ngón hoặc da sáng màu ngay từ lúc mới nở, điều khó làm với các giống gà nội khác. Tuy vậy, kiểu lông mượt hay xù vẫn phải chờ gà thay lông tơ mới thấy rõ.
Gà ác lớn chậm, tầm vóc nhỏ suốt đời. Ép ăn đậm không làm gà ác to lên đáng kể mà dễ gây béo bụng, giảm đẻ. Gà ác to bất thường trong đàn là dấu hiệu nên xem lại nguồn gốc, không phải con đáng giữ làm giống.
Vì đàn gà ác thường nhỏ, mỗi lứa ấp nên ghi rõ trứng của mái nào, ghép với trống nào. Khi một lứa nở ra nhiều gà con bốn ngón hoặc da sáng, sổ ghi chép giúp truy ngay về cặp bố mẹ cần xem lại, thay vì phải nghi ngờ cả đàn.
Điều riêng khi nuôi gà ác để giữ giống
Các lưu ý dưới đây xuất phát từ chính đặc điểm của giống; kỹ thuật nuôi gà thả vườn chung thuộc chuyên mục chăn nuôi nông hộ:
- Giữ lông chân khô sạch. Lông ở ống chân dễ bết bùn phân khi nền ẩm, gây bẩn và tổn thương da chân. Nền chuồng khô, độn sạch là cần thiết.
- Che mưa và nắng gắt. Gà nhỏ, lông trắng mỏng, dễ nhiễm lạnh khi ướt và dễ mệt khi nắng gắt; cần chỗ trú khô ráo, có bóng mát.
- Bảo vệ khỏi thú săn mồi. Thân nhỏ, lông trắng dễ thấy, gà ác là mồi dễ của chó mèo, chồn, chim săn mồi; chuồng ban đêm phải chắc.
- Không thả chung với gà lông tơ hay gà to. Lai rất dễ xảy ra, và đặc điểm năm ngón, da đen có thể vẫn còn ở con lai nên khó phát hiện.
- Chọn giống ngay từ lúc nở. Ghi lại gà con năm ngón, da sẫm; loại sớm con lệch chuẩn để tiết kiệm công nuôi.
- Giữ nhiều trống luân phiên. Đàn gà ác thường nhỏ nên nguy cơ cận huyết cao; đổi trống với hộ khác sau vài thế hệ.
Gà ác dễ thương và dễ nuôi trong không gian nhỏ, nên rất hợp với hộ muốn giữ một nhóm giống nội ở ven đô. Điều khó nhất không phải nuôi sống gà mà là giữ đàn không lẫn khi xung quanh có nhiều gà cảnh lai.
Kiểm tra một con gà ác trước khi đưa vào đàn giống
Khi nhận gà từ nơi khác, bạn có thể kiểm tra theo thứ tự sau, mỗi bước loại bớt những con không đạt:
- Đếm ngón chân cả hai bên; ưu tiên con đủ năm ngón ở cả hai chân.
- Xem lông ống chân có mọc dọc mặt ngoài không, lông thân có mượt và ép sát không.
- Vạch lông vùng lườn, nách cánh để xem da có đen xám đều không.
- Nhìn mào, mặt, tích: nhỏ và sẫm màu là đúng, mào cờ đỏ tươi là lạ.
- Xem đầu có chỏm lông không; có chỏm là dấu hiệu máu gà lông tơ.
- So tầm vóc với gà cùng tuổi trong đàn của bạn; con to vượt hẳn nên để riêng theo dõi.
- Cách ly gà mới về một thời gian, theo dõi ăn uống, phân, hô hấp trước khi nhập đàn.
Qua đủ bảy bước, con gà vẫn chỉ là "đạt ngoại hình". Đời con mới là bằng chứng cuối cùng: nếu ghép với mái chuẩn mà ra nhiều gà con bốn ngón, da sáng, lông xù, hãy loại con đó khỏi đàn giống.
Những hiểu lầm hay gặp về gà ác
"Cứ da đen là gà ác." Da đen có ở nhiều giống: gà H'Mông, gà lông tơ nhập, và rất nhiều con lai. Gà ác Việt cần đủ bộ: tí hon, lông trắng mượt, năm ngón, lông chân, mào nhỏ sẫm. Thiếu một vài điểm thì cần xem lại nguồn gốc.
"Gà ác càng nhỏ càng quý." Tầm vóc nhỏ là đặc điểm của giống, nhưng con còi cọc vì bệnh hoặc nuôi kém thì không phải gà tốt để giữ giống. Chọn con nhỏ đúng chuẩn mà khoẻ, nhanh nhẹn, đẻ và ấp tốt.
"Gà ác lông xù là gà ác thuần hơn." Ngược lại, lông xù là dấu hiệu của giống gà lông tơ nhập hoặc con lai. Gà ác Việt có lông mượt bình thường.
"Gà ác nuôi đâu cũng như nhau." Đặc điểm giống không đổi theo nơi nuôi, nhưng gà ác nhỏ, lông trắng nên rất nhạy với chuồng ẩm bẩn, mưa lạnh và thú săn mồi. Nuôi ở nơi không che chắn tốt thì hao hụt cao, đàn giống nhỏ khó duy trì.
Tình trạng giống và khi nào cần cán bộ thú y
Gà ác Việt Nam nằm trong nhóm giống gà nội được giới nghiên cứu chăn nuôi quan tâm vì tính trạng da đen và tầm vóc đặc biệt. Đàn gà ác thuần trong dân không còn nhiều như trước do bị lai, nhưng giống vẫn còn ở các vườn nhà và một số trại. Người muốn biết nơi giữ giống có kiểm soát nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương hoặc các trường, viện nghiên cứu chăn nuôi phía Nam.
Gà nhỏ suy nhanh khi bệnh. Hãy gọi cán bộ thú y khi gà ủ rũ, đứng co ro, xù lông, bỏ ăn, tiêu chảy, khó thở, hoặc chết rải rác. Mào gà ác vốn sẫm nên khó dựa vào màu mào để phát hiện bệnh; quan sát lượng ăn và dáng đi hằng ngày là cách tốt hơn. Không tự dùng thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng, vì liều dùng cho gà nhỏ rất dễ sai.
Với đàn giống gà ác thường chỉ vài chục con, một ổ dịch có thể xoá sạch công giữ giống nhiều năm. Chuẩn bị sẵn một khu cách ly nhỏ, tách gà mới mua về và gà có biểu hiện bất thường, là việc đơn giản nhưng cứu được đàn trong nhiều trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Gà ác có bao nhiêu ngón chân?
Phần lớn gà ác Việt Nam có năm ngón chân, ngón thứ năm mọc thêm phía sau cạnh ngón cái. Trong đàn có thể có vài con bốn ngón; người giữ giống thường ưu tiên con đủ năm ngón ở cả hai chân.
Gà ác lông đen có phải gà ác không?
Gà ác Việt Nam điển hình có lông trắng tuyền. Gà da đen lông đen thường là gà H'Mông, gà lai hoặc giống khác. Muốn xác định cần xem thêm tầm vóc, số ngón chân và lông chân.
Gà ác lông xù có phải gà ác Việt Nam không?
Không. Gà lông xù là giống gà lông tơ nhập ngoại, có chung đặc điểm da đen và năm ngón nhưng bộ lông tơ mềm như bông, đầu thường có chỏm lông. Con lai giữa hai giống khá phổ biến.
Gà ác con mới nở có thấy được năm ngón không?
Thường thấy được ngay khi gà con mới nở, cùng với màu da chân và mỏ sẫm. Đây là lợi thế giúp người giữ giống chọn sớm. Riêng kiểu lông mượt hay xù phải chờ gà thay lông tơ mới thấy rõ.
Gà ác có nuôi chung với gà ta được không?
Nuôi chung được về mặt sinh sống, nhưng nếu có trống gà ta trong đàn thì gà ác sẽ bị lai. Muốn giữ giống thì phải nuôi tách hoặc chỉ để trống gà ác trong khu nuôi chung.