Muốn giữ một giống cây ăn quả cổ đang sống trong vườn nhà, bạn cần làm song song hai việc: giữ cho chính cây già khoẻ lại bằng tỉa cành, cải tạo gốc và theo dõi bệnh; đồng thời nhân bản nó bằng ghép hoặc chiết ra vài cây con trồng ở những nơi khác nhau, để nếu cây mẹ chết, giống vẫn còn. Gieo hạt không giữ được giống, vì cây mọc từ hạt của phần lớn cây ăn quả không giống hệt cây mẹ.
Nhiều giống bưởi, cam, quýt, nhãn, vải cổ hiện chỉ còn vài cây trong những khu vườn gia đình. Khi cây đó đổ trong một trận bão hay chết vì bệnh, giống có thể mất hẳn ở vùng đó. Phần dưới đi qua cách đánh giá một cây già, các bước trẻ hoá, các bệnh có thể lây qua mắt ghép cần cảnh giác, cách nhân dự phòng, và mối liên hệ với việc công nhận cây đầu dòng. Hồ sơ từng giống cây ăn quả cổ nằm ở chuyên mục riêng của trang.
Vì sao giống cây ăn quả phải giữ bằng chính cái cây
Với lúa hay ngô, giữ giống là giữ hạt. Với cây ăn quả lâu năm thì khác: phần lớn giống bưởi, cam, nhãn, vải, xoài ngon nổi tiếng là một dòng vô tính, tức là được nhân bằng cành chiết, mắt ghép từ một cây hay một nhóm cây tốt qua nhiều đời. Hạt của chúng là kết quả của thụ phấn, mang tổ hợp gen mới, nên cây mọc từ hạt có thể cho quả khác hẳn, lại lâu ra quả hơn.
Có một ngoại lệ hay được nhắc: một số giống cam quýt có hạt đa phôi, trong đó có phôi sinh ra từ mô của cây mẹ, nên cây con mọc từ hạt có thể giống mẹ. Nhưng không phải giống nào cũng vậy, bưởi phần lớn không có đặc tính này, và người trồng khó biết cây con mọc lên là từ phôi nào. Với mục đích giữ đúng giống, nhân vô tính vẫn là cách chắc chắn.
Hệ quả là: một giống cây ăn quả cổ chỉ tồn tại chừng nào còn những cây sống mang đúng dòng đó. Mỗi cây già trong vườn nhà, nếu đúng là giống cổ, có giá trị như một kho giống sống. Giữ nó khoẻ và nhân nó ra là hai mặt của cùng một việc.
Đánh giá cây già: già cỗi hay đang bệnh
Cành khô từ ngọn xuống. Cây già thường có nhiều cành khô ở ngọn và trong tán, ra quả ít và nhỏ dần. Đây là quá trình tự nhiên, cải thiện được bằng tỉa và chăm gốc. Nhưng nếu khô cành lan nhanh trong một hai mùa, cần nghĩ tới bệnh ở rễ hay gốc.
Gốc chảy nhựa, vỏ nứt, thối. Ở cây có múi và sầu riêng, chảy nhựa và thối vỏ vùng gốc là dấu hiệu nấm hại gốc rễ hay gặp ở đất ẩm, thoát nước kém. Đây là tình trạng cần nhờ cán bộ bảo vệ thực vật xem sớm.
Lá vàng loang lổ bất đối xứng. Ở cây có múi, lá vàng lốm đốm không đều hai bên gân chính, quả nhỏ méo, chín lệch màu là những triệu chứng khiến người trồng nghĩ đến bệnh vàng lá gân xanh. Chỉ xét nghiệm mới khẳng định được, nhưng nghi ngờ là đủ để không lấy mắt ghép từ cây đó.
Chồi chùm, lá xoăn thành búi. Ở nhãn, những búi chồi xoăn, hoa dị dạng thường được gọi là chổi rồng, liên quan đến một loài nhện nhỏ. Cành có chổi rồng không dùng làm cành nhân giống.
Rễ nổi, đất quanh gốc bí chặt. Vườn cũ nhiều năm không xới, đất bị nén, bồi lấp hay bị láng xi măng sát gốc làm rễ thiếu không khí. Cây yếu vì đất chứ không vì giống.
Trẻ hoá một cây ăn quả già: làm từ từ qua vài mùa
Mục tiêu là giúp cây ra lớp cành mới khoẻ, không phải cắt cho gọn. Với cây quý duy nhất, hãy thận trọng: cắt quá tay trong một lần có thể làm cây suy kiệt. Nếu chưa quen, nhờ người có kinh nghiệm hoặc cán bộ khuyến nông hướng dẫn tại vườn.
- Cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc vào trong tán làm tán bí; sát trùng dụng cụ giữa các cây, mang cành bệnh ra khỏi vườn.
- Nếu cần hạ tán hay đốn phục hồi cành lớn, chia làm nhiều đợt trong vài năm, mỗi đợt một phần tán, để cây luôn còn đủ lá nuôi thân.
- Bảo vệ vết cắt lớn theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật, tránh nước đọng ở vết cắt.
- Xới nhẹ và cải tạo đất quanh tán, không đào sâu sát gốc làm đứt rễ lớn; bổ sung chất hữu cơ hoai mục, che phủ gốc bằng rơm, cỏ khô.
- Khơi rãnh thoát nước nếu vườn đọng nước sau mưa; gỡ bỏ phần bê tông, gạch lát sát gốc nếu có.
- Theo dõi cây qua từng mùa: số chồi mới, màu lá, lượng hoa. Chụp ảnh cùng một góc mỗi mùa để so sánh.
Kỹ thuật bón phân, phòng trừ sâu bệnh chi tiết thuộc về các trang trồng trọt chung. Ở đây chỉ nhấn mạnh rằng với cây giống cổ duy nhất, mọi can thiệp nên chậm và có người hiểu việc cùng làm.
Bệnh có thể lây qua mắt ghép, cành chiết: những thứ cần cảnh giác
Nhân giống từ cây mẹ bệnh là cách nhanh nhất để mang bệnh sang cây mới, và đôi khi làm lan bệnh ra cả vùng. Bảng dưới gom vài vấn đề hay được nhắc ở các cây ăn quả cổ; chẩn đoán chắc chắn cần cơ quan chuyên môn.
| Cây | Vấn đề | Lây thế nào | Việc nên làm |
|---|---|---|---|
| Cây có múi (bưởi, cam, quýt) | Bệnh vàng lá gân xanh | Rầy chổng cánh và mắt ghép, cây giống mang bệnh | Không lấy mắt ghép từ cây nghi bệnh; nhờ kiểm tra trước khi nhân |
| Cây có múi | Bệnh do virus tristeza | Rệp muội và mắt ghép | Chọn cành từ cây không triệu chứng, gốc ghép phù hợp theo khuyến cáo |
| Nhãn | Chổi rồng | Liên quan nhện lông nhung; cành mang bệnh | Không dùng cành có búi chồi dị dạng làm giống |
| Sầu riêng, cây có múi | Nấm hại gốc rễ, chảy nhựa | Đất, nước, cây giống nhiễm | Cây con nhân ra trồng ở đất thoát nước tốt, nguồn gốc ghép sạch |
Một cây cổ nhiễm bệnh tiềm ẩn vẫn có thể ra quả nhiều năm, nên quả ngon không chứng minh cây sạch bệnh. Nếu bạn định nhân giống để trồng nhiều hay cho người khác, hãy hỏi cơ quan trồng trọt và bảo vệ thực vật cấp tỉnh về việc lấy mẫu kiểm tra.
Nhân bản dự phòng: để giống không phụ thuộc vào một cây
Dù cây mẹ còn khoẻ, việc có vài cây con mang đúng dòng ở nơi khác là bảo hiểm rẻ nhất cho một giống cổ.
- Chọn cành nhân giống ở phần tán khoẻ, nhận nhiều nắng, không có triệu chứng bệnh; ghi lại vị trí cành.
- Dùng cách nhân hợp với loài và tay nghề: chiết cành cho một số loài dễ ra rễ, ghép mắt hoặc ghép cành lên gốc ghép khoẻ cho cây có múi và nhiều cây khác. Nếu chưa quen tay, thuê người ghép có kinh nghiệm và đứng xem tận nơi.
- Làm nhiều cây con hơn số định trồng, vì tỷ lệ sống không bao giờ trọn vẹn.
- Trồng các cây con ở ít nhất hai ba nơi cách xa nhau: một góc khác của vườn, vườn người thân ở thôn khác, hoặc trao cho một điểm giữ giống đáng tin.
- Đeo thẻ hoặc ghi chép rõ cho từng cây con: nhân từ cây mẹ nào, ngày nhân, cách nhân, ai đang giữ.
- Khi cây con ra quả, so sánh quả với cây mẹ. Đây là lúc xác nhận việc nhân đã giữ đúng dòng.
Kỹ thuật ghép, chiết, chăm cây con trong vườn ươm thuộc về các trang chuyên về cây giống. Ở đây điều cốt lõi là nhân ra nhiều nơi, có ghi chép.
Cây quý trong vườn nhà và việc công nhận cây đầu dòng
Luật Trồng trọt 2018 có các quy định về cây đầu dòng và vườn cây đầu dòng, tức cây mẹ được bình tuyển, công nhận để làm nguồn vật liệu nhân giống vô tính cho cây ăn quả, cây công nghiệp lâu năm. Việc công nhận do cơ quan có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, tiêu chuẩn trong văn bản hướng dẫn; khái niệm và cách đọc quyết định công nhận được giải thích ở các trang chuyên về truy xuất cây giống.
Với một hộ có cây giống cổ quý, điều này có ý nghĩa thiết thực. Nếu cây thật sự đặc sắc và khoẻ, bạn có thể hỏi cơ quan trồng trọt cấp tỉnh về khả năng bình tuyển. Cây được công nhận sẽ có hồ sơ chính thức, giúp người mua mắt ghép biết họ nhận đúng dòng. Ngược lại, nếu chưa được công nhận, bạn vẫn giữ và nhân cho gia đình, cộng đồng như bình thường; khi bán cây giống ra thị trường thì phải theo các quy định về sản xuất, kinh doanh giống cây trồng hiện hành.
Dù có công nhận hay không, hãy giữ một hồ sơ đơn giản cho cây: tuổi ước tính và câu chuyện nguồn gốc theo lời người trong nhà, đặc điểm quả mỗi mùa, ảnh cây theo năm, những lần nhân giống và ai đang giữ cây con. Hồ sơ này có giá trị với chính gia đình và với bất kỳ ai sau này muốn giữ giống.
Khi cây mẹ không cứu được nữa
Có những cây già đến mức thân rỗng, gốc thối, cứu không nổi. Lúc đó, ưu tiên là lấy được vật liệu nhân giống từ phần còn khoẻ nhất trước khi cây chết hẳn, dù chỉ vài cành. Nhờ người ghép giỏi, ghép lên nhiều gốc, và chấp nhận tỷ lệ sống thấp.
Nếu cây bị bệnh nặng có khả năng lây, như nghi vàng lá gân xanh ở cây có múi, việc giữ cây bệnh lại trong vườn có thể làm lây cho cây khác và cho vườn hàng xóm. Hãy hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về cách xử lý, và chỉ nhân giống khi có kết luận rằng vật liệu dùng được.
Trong lúc chờ quyết định, đừng để cây mẹ bệnh trở thành nơi rầy, rệp sinh sôi rồi bay sang các cây con vừa nhân. Cây con dự phòng nên trồng xa cây mẹ bệnh và xa những vườn có cây cùng loại đang bệnh; đây là lý do chính để chọn nơi trồng dự phòng ở thôn khác thay vì ngay bên cạnh.
Khi chặt cây mẹ, giữ lại hồ sơ, ảnh và, nếu có thể, một đoạn gỗ hay vài quả cuối cùng làm kỷ niệm cho gia đình. Giống vẫn sống tiếp trong những cây con ở nơi khác, và hồ sơ giúp người sau biết chúng đến từ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây bưởi từ hạt của cây cổ thụ có ra đúng giống không?
Thường là không. Cây bưởi mọc từ hạt mang tổ hợp gen mới, quả có thể khác cây mẹ, lại lâu ra quả. Muốn giữ đúng giống, phải nhân bằng ghép hoặc chiết từ chính cây mẹ.
Cây cổ có cần đăng ký với chính quyền mới được giữ không?
Không. Giữ và chăm cây trong vườn nhà là quyền của gia đình. Chỉ khi muốn được công nhận cây đầu dòng hoặc sản xuất, kinh doanh cây giống thì mới cần làm thủ tục theo quy định về giống cây trồng.
Có nên cắt trụi tán cây già để cây ra lứa cành mới không?
Không nên làm một lần với cây quý duy nhất. Cắt trụi có thể làm cây suy kiệt hoặc chết vì mất hết lá nuôi thân. Hãy chia việc đốn phục hồi thành nhiều đợt trong vài năm và nhờ người có kinh nghiệm xem trước.
Làm sao biết cây con nhân ra đúng là giống của cây mẹ?
Cây ghép, cây chiết từ đúng cây mẹ mang cùng dòng di truyền, nên khi ra quả sẽ giống cây mẹ nếu điều kiện trồng tương tự. Hãy ghi chép kỹ lúc nhân để không nhầm cành, và so quả khi cây con bắt đầu cho trái.
Cây giống cổ trồng xa vùng gốc có giữ được vị không?
Giống thì giữ được, nhưng vị quả phụ thuộc nhiều vào đất, nước, khí hậu và cách chăm. Vì vậy cây con mang đi nơi khác vẫn là kho giống quý, dù quả có thể không giống hệt quả ở vùng gốc.
Ai có thể giúp kiểm tra bệnh cho cây trước khi nhân giống?
Hỏi cán bộ trồng trọt, bảo vệ thực vật ở xã hoặc cơ quan chuyên ngành cấp tỉnh. Với bệnh khó nhận bằng mắt, họ có thể hướng dẫn lấy mẫu gửi phân tích. Kiểm tra trước khi nhân rộng tốt hơn nhiều so với phát hiện bệnh sau khi đã phát cây con cho nhiều người.