Luân chuyển đực giống theo vòng nghĩa là chia đàn, hoặc chia các hộ cùng giữ một giống, thành vài nhóm xếp theo thứ tự; mỗi thế hệ, con cái được giữ lại ở nhóm của mẹ, còn con đực được chọn làm giống thì chuyển sang nhóm kế tiếp, nhóm cuối chuyển về nhóm đầu. Cách làm này giữ cận huyết tăng chậm hơn nhiều so với việc mỗi nhà tự giữ trống của mình, mà người nuôi không cần biết công thức di truyền nào, chỉ cần nhớ chiều xoay và ghi sổ.
Phương pháp này được dùng phổ biến trong các chương trình giữ giống vật nuôi số lượng nhỏ trên thế giới, vì nó hợp với điều kiện nông hộ: mỗi nhà giữ đàn cái của mình, chỉ có con đực đi lại. Phần dưới trình bày cách xoay trong một đàn, cách xoay giữa nhiều hộ, một bảng ví dụ giả định qua bốn thế hệ, điều chỉnh cho heo, bò, dê, và những thoả thuận nhóm hộ cần ghi ra giấy.
Vì sao đổi trống ngẫu hứng không giải quyết được cận huyết
Nhiều hộ đã biết phải "thay máu" nên thỉnh thoảng đổi trống với nhà quen. Vấn đề là đổi ngẫu hứng không có chiều: năm nay nhà A đổi với nhà B, năm sau nhà B lại đổi với nhà A, trống đi một vòng rồi quay về đúng đàn của họ hàng nó. Sau vài lần như vậy, hai đàn trộn lẫn đến mức như một đàn nhỏ, và cái lợi của việc đổi biến mất.
Đổi ngẫu hứng còn có cái hại thứ hai: trống đẹp nhất thường được nhiều nhà xin, nên một con trống có thể để lại con cháu ở cả xóm. Vài năm sau, gần như mọi đàn đều chung một ông tổ, và chẳng nhà nào còn trống "lạ" để đổi cho nhau nữa.
Xoay vòng một chiều giải quyết cả hai vấn đề. Con đực luôn đi về một phía nên không quay lại đàn của họ hàng gần trong nhiều thế hệ; mỗi nhóm góp số đực ngang nhau vào lượt xoay nên không con nào chiếm hết. Điều kiện duy nhất là mọi người giữ đúng chiều và đúng số lượng đã thoả thuận.
Xoay vòng trong một đàn nhà mình: các bước
Ngay cả khi chỉ một hộ giữ giống, chia đàn thành nhóm và xoay trống vẫn tốt hơn hẳn thả chung. Các bước dưới đây áp dụng cho gà, vịt; với heo, bò, dê xem phần điều chỉnh riêng ở dưới.
- Chia mái thành ít nhất ba nhóm, tốt hơn là bốn đến năm nhóm, mỗi nhóm một trống. Đánh số nhóm 1, 2, 3, 4 và ghi vào sổ giống.
- Trong mùa lấy trứng ấp, nhốt mỗi trống với nhóm mái của nó, ghi số nhóm lên trứng.
- Khi chọn hậu bị, giữ lại từ mỗi nhóm một số mái và ít nhất một trống. Mái con ở lại nhóm của mẹ.
- Trống con sinh ra ở nhóm 1 được đưa sang làm trống của nhóm 2, trống con của nhóm 2 sang nhóm 3, cứ thế, trống con của nhóm cuối về nhóm 1.
- Loại trống cũ của mỗi nhóm khi trống mới đã sẵn sàng, hoặc giữ trống cũ làm dự phòng ở chuồng riêng, không cho phối lại vào nhóm gốc.
- Ghi lịch xoay vào trang đầu sổ: thế hệ nào, trống số mấy, từ nhóm nào sang nhóm nào. Lặp lại đúng chiều mỗi thế hệ, không đổi chiều giữa chừng.
Với ba nhóm, phải sau vài thế hệ trống mới phối với mái có chung tổ tiên gần; với năm nhóm, khoảng cách đó dài hơn nữa. Đó là lý do càng nhiều nhóm càng tốt, miễn mỗi nhóm vẫn đủ mái để cho hậu bị.
Ví dụ giả định: bốn hộ xoay vòng trống qua bốn thế hệ
Bảng dưới là ví dụ giả định một nhóm bốn hộ A, B, C, D trong một xã cùng giữ một giống gà nội, thống nhất chiều xoay A sang B, B sang C, C sang D, D về A. Mỗi ô ghi trống đang phối ở hộ đó sinh ra từ hộ nào.
| Thế hệ | Ở hộ A | Ở hộ B | Ở hộ C | Ở hộ D |
|---|---|---|---|---|
| Khởi đầu | trống mua ngoài, nguồn 1 | trống mua ngoài, nguồn 2 | trống mua ngoài, nguồn 3 | trống mua ngoài, nguồn 4 |
| Thế hệ 1 | trống sinh ở D | trống sinh ở A | trống sinh ở B | trống sinh ở C |
| Thế hệ 2 | trống sinh ở D | trống sinh ở A | trống sinh ở B | trống sinh ở C |
| Thế hệ 3 | trống sinh ở D | trống sinh ở A | trống sinh ở B | trống sinh ở C |
| Thế hệ 4 | cân nhắc đưa trống nguồn ngoài vào một hộ | trống sinh ở A | trống sinh ở B | trống sinh ở C |
Nhìn bảng, quy tắc rất dễ nhớ: mỗi hộ luôn nhận trống từ cùng một hộ hàng xóm "phía trước" và luôn gửi trống cho cùng một hộ "phía sau". Nhưng vì trống ở hộ D thế hệ 2 là con của trống từ C, mà trống từ C lại là con của trống từ B, nên máu của mỗi hộ đi vòng quanh cả nhóm rồi mới trở về, và khi trở về đã pha qua ba đàn mái khác.
Ví dụ cũng cho thấy giới hạn: bốn hộ là một quần thể khép kín. Sau một số thế hệ, các hộ sẽ có họ hàng với nhau dù xoay đúng. Thỉnh thoảng đưa vào một trống từ nguồn ngoài nhóm, có lý lịch rõ và cùng chuẩn giống, là cách giữ cho cả vòng không khép lại.
Thoả thuận nhóm hộ: những điều nên ghi ra giấy
Phương pháp hỏng chủ yếu vì người, không vì di truyền. Một tờ thoả thuận ngắn, có chữ ký các hộ, giúp nhóm đi được nhiều năm và không mất lòng nhau khi có chuyện.
- Chuẩn chọn giống chung: trống đạt những điểm ngoại hình nào mới được đưa vào vòng; con lệch chuẩn thì không đổi.
- Chiều xoay và lịch đổi: hộ nào gửi cho hộ nào, vào khoảng thời gian nào trong năm, để các hộ chuẩn bị chuồng cách ly.
- Số trống mỗi hộ góp mỗi lượt: bằng nhau, để không hộ nào chiếm phần lớn máu của cả nhóm.
- Cách xử lý khi trống chết hoặc ốm: lấy trống dự phòng từ hộ nào, theo thứ tự nào, ai báo cho ai.
- Mẫu sổ chung và cách đặt số: mỗi hộ một tiền tố để số con không trùng nhau.
- Quy tắc bán con giống ra ngoài nhóm: bán thì ghi nguồn, không bán con lệch chuẩn dưới tên giống, không để người ngoài mua trống "đầu vòng" làm nhóm thiếu trống.
- Người theo dõi: một người giữ bản tổng hợp sổ của cả nhóm, nhắc lịch đổi và cập nhật khi có hộ rút ra hay hộ mới vào.
Nếu nhóm hoạt động dưới một hợp tác xã, tổ hợp tác hoặc trong một chương trình bảo tồn, có thể lồng thoả thuận này vào quy chế chung để có người chịu trách nhiệm rõ ràng.
Heo, bò, dê nội: điều chỉnh vì đực ít và sống lâu
Với gà, vịt, mỗi năm có một thế hệ mới và trống rẻ để nuôi, nên xoay theo thế hệ là tự nhiên. Heo, bò, dê khác: một đực giống dùng được nhiều năm, mỗi hộ thường chỉ nuôi một đực hoặc không nuôi đực nào. Cách xoay vì vậy chuyển từ "xoay theo thế hệ" sang "xoay theo thời gian": đực của hộ A phục vụ đàn cái hộ A một thời gian, rồi chuyển sang hộ B trước khi con gái của nó ở hộ A đến tuổi phối, và tiếp tục đi theo chiều đã thoả thuận.
Với bò, dê thả theo bầy chung của bản, việc khó nhất là bảo đảm đực được chỉ định thật sự là con phối giống, không phải một con đực lai lạc vào bầy. Nhiều nơi giải quyết bằng cách thiến các con đực không dùng làm giống, chỉ giữ đực đã chọn theo kế hoạch. Đây là quyết định của chủ vật nuôi và nên làm với cán bộ thú y.
Một hướng khác là dùng tinh của đực giống có lý lịch qua thụ tinh nhân tạo, nếu cơ sở giống hoặc chương trình bảo tồn có lưu tinh của đúng giống nội đó. Cách này giúp nhiều đàn cái ở xa nhau dùng chung nhiều đực mà không phải vận chuyển con đực. Kỹ thuật phối giống, thụ tinh nhân tạo và theo dõi động dục thuộc về trang chuyên về sinh sản vật nuôi; ở đây chỉ lưu ý rằng tinh phải rõ nguồn gốc giống, nếu không thì chỉ là một cách lai nhanh hơn.
Đổi con giống giữa các hộ mà không đổi luôn mầm bệnh
Không đổi khi địa phương đang có dịch. Khi xã hoặc vùng lân cận đang có ổ dịch trên loài đó, hoãn lịch đổi dù đã đến hạn. Lỡ một lượt xoay chỉ làm cận huyết nhích lên chút ít; mang bệnh vào đàn giống có thể làm mất cả đàn.
Cách ly con mới đến. Hộ nhận nuôi con đực mới ở chuồng riêng, cách xa đàn, theo dõi trong một thời gian theo hướng dẫn của cán bộ thú y rồi mới cho vào nhóm. Hộ gửi cũng nên kiểm sức khoẻ con đực trước khi chuyển.
Lồng, xe chở sạch. Lồng tre, bao, thùng xe dùng chở con giống phải rửa và phơi khô trước và sau mỗi lần dùng. Đừng dùng chung lồng với lồng chở gà vịt đi chợ.
Đi xa thì hỏi về kiểm dịch. Vận chuyển động vật ra khỏi địa bàn tỉnh phải thực hiện kiểm dịch theo pháp luật về thú y. Nếu nhóm giữ giống trải qua nhiều tỉnh, hãy hỏi cơ quan thú y nơi đi về thủ tục hiện hành trước khi chở.
Ghi lại sức khoẻ trong sổ chung. Con đực nào từng ốm, đàn nào từng có dịch, cần ghi vào sổ của cả nhóm để các hộ khác cân nhắc khi nhận con từ đó.
Khi nào vòng xoay cần máu từ ngoài nhóm
Một nhóm hộ xoay đúng cách vẫn là một quần thể khép kín, chỉ là khép chậm hơn. Có ba tín hiệu cho thấy nên đưa đực từ nguồn ngoài vào: tỷ lệ nở, tỷ lệ nuôi sống giảm đều ở nhiều hộ cùng lúc; dị tật lặp lại ở đời con của nhiều hộ; hoặc khi lần phả hệ thấy hầu hết đực trong vòng đã chung một tổ tiên gần.
Nguồn ngoài nên là một nhóm hay cơ sở khác đang giữ cùng giống, có lý lịch, đạt cùng chuẩn ngoại hình, và tốt nhất là đến từ vùng khác để ít khả năng chung tổ tiên. Đưa vào một hai con là đủ, xếp vào vòng như một hộ "khởi đầu" mới, ghi rõ trong sổ.
Điều cần tránh là "thay máu" bằng đực lai hay đực giống khác vì nó to khoẻ hơn. Làm vậy là kết thúc việc giữ giống, dù đàn vẫn mang tên giống cũ. Nếu nhóm thật sự không tìm được nguồn ngoài cùng giống, hãy liên hệ cơ quan khuyến nông hoặc cơ quan đang giữ nguồn gen giống đó ở cấp quốc gia để hỏi hướng đi.
Câu hỏi thường gặp
Chỉ có hai hộ thì xoay vòng được không?
Hai hộ chỉ có thể đổi qua lại, tức là trống luôn quay về đàn của họ hàng nó sau một thế hệ. Vẫn tốt hơn mỗi nhà tự giữ, nhưng nên tìm thêm ít nhất một hộ thứ ba. Một hộ cũng có thể tự chia đàn mình thành nhóm để tạo thêm "vị trí" trong vòng.
Mái có cần luân chuyển không?
Trong cách xoay vòng phổ biến, mái ở yên tại nhóm của mẹ và chỉ con đực đi. Cách này đơn giản và đủ để làm chậm cận huyết. Chỉ khi nhóm quá ít mái hay một hộ mất đàn, việc chuyển một số mái giữa các hộ mới cần tính đến.
Trống từ hộ khác không đạt chuẩn bằng trống nhà mình thì sao?
Nếu trống vẫn đạt chuẩn giống đã thoả thuận, hãy dùng nó; giữ vòng xoay đúng chiều quan trọng hơn chọn con đẹp nhất. Nếu nó lệch chuẩn rõ, cả nhóm cần bàn lại cách chọn hậu bị, vì đó là dấu hiệu chuẩn chọn ở các hộ không đồng đều.
Có thể xoay vòng với giống cây trồng không?
Về ý tưởng thì có: các hộ giữ cùng một giống lúa, ngô hay rau cổ truyền có thể trao đổi hạt giống đúng dòng với nhau để vốn gen không thu hẹp. Nhưng cây trồng có cách thụ phấn riêng, nên cách tổ chức khác với vật nuôi; xem các bài về để giống cây trồng trong chuyên mục này.
Đực giống heo nội nuôi chung cho cả xóm thì có được không?
Được, nhưng xóm cần ghi rõ đực đó phối với nái nào và khi nào, và chuyển đực sang nhóm khác trước khi con gái của nó đến tuổi phối. Một đực phục vụ cả xóm quá lâu là cách nhanh nhất để cả xóm cùng chung một dòng máu.